🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरि
ari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । बैरी । चक्र ।
३. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मात्सर्य ।
४. छह की संख्या ।
५. ज्योतिष में लग्न से छठा स्थान ।
६. विट् खदिर । दुर्गंध खैर । अरिमेद ।
७. स्वामी [को॰] ।
८. रथ का कोई हिस्सा [को॰] ।
९. वायु [को॰] ।
१०. धार्मिक व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरि m. v.l. for अरिन् below.
1. अरि mfn. (√ ऋ), attached to faithful, RV.
अरि (इस्), m. a faithful or devoted or pious man, RV.
2. अ-रि mfn. (√ रा; = 1. अरि, assiduous, &c., Gmn.), not liberal, envious, hostile, RV.
अ-रि m. (इस्) an enemy, RV.; MBh. &c.
(अरिस्) id., AV. vii, 88, 1 and xiii, 1, 29, (in astron.) a hostile planet, VarBṛS.
N. of the sixth astrological mansion, ib. (in arithm.) the number six (cf. अराति)
a species of Khadira or Mimosa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरि a. [ऋ-इन्] Moving, going, reaching; obtaining, aspiring, devoted to, zealous (Ved.). --रिः 1 An enemy, foe (cf. Uṇ. 4. 138); (used in the Veda like an adjective in the sense of ‘ungenerous’, ‘malicious’, ‘not worshipping or devoted,’ ‘hostile’); विजितारिपुरःसरः R. 1. 59, 61; 4. 4. --2 An enemy of mankind (said of the six feelings which disturb man's mind); कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः; कृतारिषड्वर्गजयेन Ki. 1. 9. --3 A species of खदिर or Mimosa (विट्खदिर). --4 N. of the number six (from the six enemies). --5 N. of a condition in astronomy. --6 Any part of a carriage. --7 A wheel. --8 A lord, master. --9 The wind. --10 A pious or religious man. --Comp. --कर्षण a. tamer or subduer of enemies. --कुलं {1} a host of enemies. {2} an enemy. --गूर्त a. Ved. ready for the destruction of enemies; praised by devoted men or worshippers. --घ्नः destroyer of enemies. --चिंतनं, --चिंता schemes directed against enemies; [] administration of foreign affairs. --त्र a. protecting from enemies. --धायस् a. possessed by lords only (i. e. very precious). --नंदन a. ‘an enemy's joy’, affording triumph to an enemy. --निपातः invasion made by enemies. --भद्रः the foremost or most powerful enemy; R. 14. 31. --मर्दः ‘crushing enemies’ N. of a plant (काममर्द). --मर्दन a. crushing or trampling foes, destroying enemies. --मेदः N. of a tree (विट्खदिर); N. of a country; Bṛ. S. 14. 2. --मेदकः N. of an insect bred in excrement. --स्थानकं consternation, defeat. --सूदनः, --हन्, --हिंसकः destroyer of enemies; R. 9. 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरि पु० ऋ--इन् । १ शत्रौ २ रथाङ्गे, चक्रे, ३ विट्खदिरे, ४ कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्येषु षट्सु, तत्संख्यासाम्यात् ५ षट्संख्यायां, ६ ज्योतिषप्रसिद्धे लग्नावधिके षष्ठस्थाने ७ ईश्वरे च । तत्र शत्रौ “दूरात्प्रशमितारिभिः” “विजि- तारिपुरः पुरः” रघुः । “नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्- जानासि” का० प्र० “अरिकरिहरणार्थम्” लीला० । “नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धेभोजयेत् द्विजम्” मनुः । चक्रे “गदारिखड् ग पद्मधृक्” विष्णुध्यानम् । कामादौ “कृतारिषडवर्गजयेन” किरा० । ईश्वरे अरिधामश् शब्दे उ० विट्खरि अरिमेदः । “सितासितौ चन्द्रमसो न कश्चित् बुधः शशी सौम्यसितौ रवीन्द । रवीन्दुभौमा रवितस्त्वमित्रा” इति ज्योतिषोक्तेषु रव्यादीनां ८ शुक्रमन्दादिषु । यथा रवेः शुक्रशनी, कुजस्य बुधः, बुधस्य शशी, गुरोः बुधशुक्रौ शुक्रस्य रविचन्द्रौ” शनेः रविचन्द्रभौमाः । “नीचस्थितेऽरि- गेहगेऽथ पराजिते वा जीवे भृगौ ब्रतविधौ स्मृतिकर्महीनः” ज्योति० एते च नैसर्गिका अरयः तात्कालिकास्तु “चतुर्थदश- वित्तान्त्यविनाशस्थाः परस्परम् । तत्कालमित्राण्युच्चस्थः कैश्चिदुक्तोऽन्यया रिपुः” ज्योतिषोक्तेः तत्काले तत्तद्राशिस्थ- ग्रहापेक्षया २, ३, ४, १०, ११, १२ स्थानभिन्नेषु १, ५, ६, ७, ८, ९ स्थानेषु स्थिताः ग्रहाः तथाहि कर्मकाले ये ग्रहा यत्र राशौ तिष्ठन्ति तेषां यदपेक्षया १, ५, ६, ७, ८, ९, स्थान [] स्था ग्रहास्ते तेषां तत्कालिकारयो भवन्ति तएव ग्रहा यदि नैसर्गिकरिपवस्तदा अधिशत्रवः नैसर्गिकसमाश्चेत् रिपवः, इति भेदः । यथोक्तं हितसमरिपुसंज्ञा ये निसर्गे निरुक्ताः अधिहितहितमध्यास्तेऽपि तत्कालमित्रैः । रिपुसमसुहृदा- ख्या ये निसर्गोपदिष्टा अधिरिपुरिपुमध्याः शत्रुभिश्चिन्तनीया’ इतिराजभा० । निसर्गसमाश्च “बुधःकुजेज्यास्फुजिदर्कपुत्राः शुक्रार्कजौ, भौमसुरेज्यमन्दाः, । शनिः, कुजज्यौ, सुरराज- मन्त्रो रव्यादितोऽमी समसं ज्ञिताः स्युः” इत्युक्ताः यथारवेः बुधः, चन्द्रस्य कुजगुरुशुक्रशनयः । कुजस्य शुक्रशनी, बुधस्य कुजगुरुशनयः । गुरोः शनिः, शुक्रस्य कुजगुरू’ शनेः गुरुः, एतेषां क्रमेणैते समास्त एव समा अपि तात्कालिकरि- पवश्चेत् रिपव इति अवगन्तव्यम् । एतेषां वलज्ञानार्थं तत्तत् संज्ञा तयाहि अधिमित्रगृहे २२ । ३० कला बलम मित्र- गृहे१५ कलाः, समगृहे ११ । ४५ कलाः शत्रुगेहे ७ । ३ कलाः अधिशत्र गृहे ३ । ४५ कलाबलम् । मूलं जातकादौ दृश्यम् । नैसर्गिकरिगुता तु सर्वकार्य्यमात्रे इति भेदः । एतच्च जातोक्तग्रहादिबलज्ञानोपयोगि । ताजके तु “दृष्टिः स्यान्नमपञ्चमे बलवती प्रत्यक्षतः स्नेहदा पादोना (४५ कलाः) ऽखिलकार्य्यसाधंनकरी मेलापकाख्योच्यते । गुप्तस्नेहकरी तृतीयभवने कार्य्यस्य संसिद्धिदा त्र्यशोना कथिता (४० कलाः) तृतीयभवने षड्भागदृष्टिर्भवे (१०- कलाः) । दृष्टिः पादमिता (१५ कलाः) चतुर्थदशमे गुप्ता- रिमावा स्मृताऽन्योन्यं सप्तमभे तथैकभवने प्रत्यक्षवैरा- खिला” (६० कलाः) इति दृष्टिविशेषमभिधाय “पश्य- न्मित्रदृशा (३, ५, ९, ११,) सुहृत्, रिपुदृशा (१, ४, ७, १०) शत्रः । समस्त्वन्यथा २, ६, ८, १२, इति नील० उक्तदिशातात्- कालिकमित्रादि । तेन स्वापेक्षप्या १, ४, ७, १०, स्था- नस्था ग्रहाः रिपवः । तत्र “स्वस्वाधिकारोक्तबलं सुहृद्भे पादोनमर्द्धं समभेऽरिभेऽङ्घ्रः” नील० । राहो- निसर्गरिपवस्तु “सूर्य्यःशशाङ्को धरणीसुतश्च राहो रिपुः” इत्युक्ता ज्ञेयाः । तत्कालिकास्तुप्रागुक्तदिशा ज्ञेयाः केतोस्तु “शुक्रशनी विपक्षौ” इत्युक्तौ ज्ञेयौ । जातके षष्ठ- स्थाने “षष्ठे च क्षतविद्विषौ” इत्युक्तौ चिन्तनीयौ । ताजके तु “रिपौ मातुलमान्द्यारिचतुष्पाद्बन्धनीव्रणा” इति नील० ताजकोक्ताः चिन्तनीयाः । ८ तन्त्रोक्ते मन्त्रभेदे । तथाहि षो
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरिः, पुं, (ऋ + इन् ।) शत्रुः । इत्यमरः ॥ (“उपकर्त्रारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा” । इति मनुः ।) इति हितोपदेशे । “अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च” । चक्रं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ खदिरभेदः । तत्प- र्य्यायः । सन्दानिका २ दाली ३ खदिरपत्रिका ४ । अस्य गुणाः । कषायत्वं । कटुत्वं । तिक्तत्वं । रक्तार्त्तिपित्तनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-095-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरि" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें