🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:40:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरित्र
aritra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरित्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बल्ला जिससे नाव खेते हैं । डाँड़ ।
२. क्षेपणी । निपातक ।
३. जल की थाह लेने की ड़ोरी ।
४. लंगर ।
अरित्र २ वि॰ [सं॰]
१. शत्रु से रक्षा करनेवाला ।
२. आगे बढ़ानेवाला [को॰] । यौ॰—अरित्रगाध=छिछला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरित्र mfn. (Pāṇ. iii, 2, 184) propelling, driving, RV. x, 46, 7
अरित्र m. an oar, ŚBr. iv
अरित्र n. (ifc. f आ.) (अरित्र [RV. i, 46, 8] or अरित्र [AV. v, 4, 5]) an oar (cf. दशारित्र, नित्यार्˚, शतार्˚, स्व्-अरित्र);
अरित्र [Lat. aratrum.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरित्र a. [गच्छत्यनेन; ऋ-इत्र P. III. 2. 184] Ved. 1 Propelling, urging onwards. --2 Protecting on all sides. --त्रं 1 An oar; लोलैररित्रैश्चरणैरिवाभितः Śi. 12. 71. --2 A rudder, helm. --3 A ship, boat. --4 A part of a carriage. --5 A Soma vessel. --त्रः A Soma vessel. [cf. L. aratrum; Gr. eretmos]. --Comp. --गाध a. ‘oardeep,’ shallow (water). --परण a. Ved. crossing by means of oars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरित्र न० ऋच्छत्यनेन ऋ--इत्र । (हालि( इति ख्याते १ नौकाचालनकाष्ठे । “लोलैररित्रैश्चरणैरिवाभितः” माघः “नौर्ह वा एषा स्वर्ग्या यद्बहिष्पवमानं तस्या ऋत्विज एव स्फ्याश्चारित्राश्च” शत० ब्रा० । २ गमनसाधने वाहनादौ च “अरित्रं वां दिवस्पृथु” ऋ० १, ४६, ८, “अरित्रं गमन- साधनं नौरूपम्” भा० । “शतारित्रां नाव- मातस्थिवांसम्” ऋ० १, ११६ । ५, “शतारित्रां बह्वरित्रां यैः काष्ठैः पार्श्वतोबद्धैर्जलालोडने सतिनौः शीघ्रं गच्छति तान्यरित्राणि” भा० । अरितः पापादितस्त्रायते त्रै--क । पापादितो ३ रक्षके त्रि० । “दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः” ऋ० २, १८, १, “दशारित्रः अरिभ्य पापेभ्यस्त्रायन्ते इत्य- रित्रा ग्रहाः दशसंख्याकाग्रहायस्य” भा० । काश्या० ष्ठञ्ञिठौ । तत्सम्बन्धिनि आरत्रिकः तद्भवादौ च त्रि० ञिष्ठ स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरित्रं, क्ली, (ऋच्छत्यनेन, ऋ + इत्र ।) कर्णः । हालि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । केनिपातकः २ । इत्यमरः ॥ केनिपातः ३ । इति भरतः ॥ (“लोलै- ररित्रैश्चरणैरिवाभितः” । इति माघः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-095-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरित्र" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें