🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:12:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरित्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरित्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरित्र

अर्थ: डांड

संस्कृत: नौपृष्ठस्थचालनकाष्ठम् · पर्याय: केनिपातक

व्युत्पत्ति: ऋ+इत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अरित्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरित्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरित्रम्अरित्रेअरित्राणि
द्वितीयाअरित्रम्अरित्रेअरित्राणि
तृतीयाअरित्रेणअरित्राभ्याम्अरित्रैः
चतुर्थीअरित्रायअरित्राभ्याम्अरित्रेभ्यः
पञ्चमीअरित्रात् / अरित्राद्अरित्राभ्याम्अरित्रेभ्यः
षष्ठीअरित्रस्यअरित्रयोःअरित्राणाम्
सप्तमीअरित्रेअरित्रयोःअरित्रेषु
सम्बोधनहे अरित्रहे अरित्रेहे अरित्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरित्र
अरित्र
aritra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरित्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बल्ला जिससे नाव खेते हैं । डाँड़ ।
२. क्षेपणी । निपातक ।
३. जल की थाह लेने की ड़ोरी ।
४. लंगर ।
अरित्र २ वि॰ [सं॰]
१. शत्रु से रक्षा करनेवाला ।
२. आगे बढ़ानेवाला [को॰] । यौ॰—अरित्रगाध=छिछला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरित्र mfn. (Pāṇ. iii, 2, 184) propelling, driving, RV. x, 46, 7
अरित्र m. an oar, ŚBr. iv
अरित्र n. (ifc. f आ.) (अरित्र [RV. i, 46, 8] or अरित्र [AV. v, 4, 5]) an oar (cf. दशारित्र, नित्यार्˚, शतार्˚, स्व्-अरित्र);
अरित्र [Lat. aratrum.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरित्र a. [गच्छत्यनेन; ऋ-इत्र P. III. 2. 184] Ved. 1 Propelling, urging onwards. --2 Protecting on all sides. --त्रं 1 An oar; लोलैररित्रैश्चरणैरिवाभितः Śi. 12. 71. --2 A rudder, helm. --3 A ship, boat. --4 A part of a carriage. --5 A Soma vessel. --त्रः A Soma vessel. [cf. L. aratrum; Gr. eretmos]. --Comp. --गाध a. ‘oardeep,’ shallow (water). --परण a. Ved. crossing by means of oars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरित्र न० ऋच्छत्यनेन ऋ--इत्र । (हालि( इति ख्याते १ नौकाचालनकाष्ठे । “लोलैररित्रैश्चरणैरिवाभितः” माघः “नौर्ह वा एषा स्वर्ग्या यद्बहिष्पवमानं तस्या ऋत्विज एव स्फ्याश्चारित्राश्च” शत० ब्रा० । २ गमनसाधने वाहनादौ च “अरित्रं वां दिवस्पृथु” ऋ० १, ४६, ८, “अरित्रं गमन- साधनं नौरूपम्” भा० । “शतारित्रां नाव- मातस्थिवांसम्” ऋ० १, ११६ । ५, “शतारित्रां बह्वरित्रां यैः काष्ठैः पार्श्वतोबद्धैर्जलालोडने सतिनौः शीघ्रं गच्छति तान्यरित्राणि” भा० । अरितः पापादितस्त्रायते त्रै--क । पापादितो ३ रक्षके त्रि० । “दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः” ऋ० २, १८, १, “दशारित्रः अरिभ्य पापेभ्यस्त्रायन्ते इत्य- रित्रा ग्रहाः दशसंख्याकाग्रहायस्य” भा० । काश्या० ष्ठञ्ञिठौ । तत्सम्बन्धिनि आरत्रिकः तद्भवादौ च त्रि० ञिष्ठ स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0356,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरित्रं, क्ली, (ऋच्छत्यनेन, ऋ + इत्र ।) कर्णः । हालि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । केनिपातकः २ । इत्यमरः ॥ केनिपातः ३ । इति भरतः ॥ (“लोलै- ररित्रैश्चरणैरिवाभितः” । इति माघः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-095-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरित्र" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरित्रअरित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरित्र 📚 ➤ डांड
संस्कृत: नौपृष्ठस्थचालनकाष्ठम् · पर्याय: केनिपातक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरित्र 📚बल्ला जिससे नाव खेते हैं । डाँड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरित्र
पतवार (१.१०.१३) — केनिपातक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें