🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:02:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरोक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरोक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरोक

अर्थ: "कान्तिहीन,मलिन,धुँधला।"

संस्कृत: पर्याय: निष्प्रभ, विगत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अरोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरोकःअरोकौअरोकाः
द्वितीयाअरोकम्अरोकौअरोकान्
तृतीयाअरोकेणअरोकाभ्याम्अरोकैः
चतुर्थीअरोकायअरोकाभ्याम्अरोकेभ्यः
पञ्चमीअरोकात् / अरोकाद्अरोकाभ्याम्अरोकेभ्यः
षष्ठीअरोकस्यअरोकयोःअरोकाणाम्
सप्तमीअरोकेअरोकयोःअरोकेषु
सम्बोधनहे अरोकहे अरोकौहे अरोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरोक
अरोक
aroka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कान्तिहीन (3.1.99) निष्प्रभ · विगत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरोक १ वि॰ [सं॰ अ + हिं॰ रोक] न रुकनेवाला । अबाध्य । उ॰—तीन लोक माहिं देव मुनि थोक माहिं जाय विकम अरोक सोक ओक करि दियो है ।—गोपाल (शब्द॰) ।
अरोक २ वि॰ [सं॰]
१. प्रभाहीन । बिना कांतिवाला ।
२. जिसमें छिद्र न हो । अच्छिद्र । यौ॰—अरोकंदत, अरोकदंत्=(१) जिसके दाँत काले या बद- रंग हों । (२) घने या निविड़ दाँतोंवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रोक mfn. (√ रुच्), not bright, darkened, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (89,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरोक a. [न. ब.] 1 Without holes (अच्छिद्र). --2 Without splendour, obscured, dim. --Comp. --दत्, --दंत a. [P. V. 4. 144] {1} having black teeth. {2} having thick-set teeth (निबिडदंत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0163-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरोक त्रि० रुच--दीप्तौ घञ् रोकश्छिद्रं दीप्तिश्च न० ब० । १ छिद्रशून्ये २ दीप्तिशून्ये च । “विभाषा श्यावारोका- भ्याम्” पा० बहुव्रीहौ एतत्पूर्व्वकदन्तस्य दतृ । अरोकदन् अरोकदन्तः । निविडदन्ते दत्रादेशे स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0361,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरोकः, त्रि, (रुच् + घञ्, नञ्समासः ।) निष्प्रभः । दीप्तिरहितः । इत्यमरः ॥ रोकश्छिद्रन्तद्रहितश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-097-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरोकअरोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरोक 📚 ➤ "कान्तिहीन,मलिन,धुँधला।"
संस्कृत: पर्याय: निष्प्रभ, विगत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरोक 📚न रुकनेवाला । अबाध्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरोक
कान्तिहीन (३.१.९९) — निष्प्रभ, विगत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें