🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:04:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्कः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्कः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्कः

अर्थ: प्रकाशकिरण,बिजली की चमक

संस्कृत: सूर्यः, स्फटिकम् · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

व्युत्पत्ति: अर्क्+घञ्-कुत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्क (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्कःअर्कौअर्काः
द्वितीयाअर्कम्अर्कौअर्कान्
तृतीयाअर्केणअर्काभ्याम्अर्कैः
चतुर्थीअर्कायअर्काभ्याम्अर्केभ्यः
पञ्चमीअर्कात् / अर्काद्अर्काभ्याम्अर्केभ्यः
षष्ठीअर्कस्यअर्कयोःअर्काणाम्
सप्तमीअर्केअर्कयोःअर्केषु
सम्बोधनहे अर्कहे अर्कौहे अर्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्क
अर्क
arka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्क १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. इंद्र ।
३. ताँबा ।
४. स्फटिक ।
५. विष्णु ।
६. पड़िंत ।
७. आक । मदार । उ॰—अर्कजबास पात बिनु भओउ ।—मानस, ४१५ ।
८. ज्येष्ठ भाई ।
९. आदित्यवारा ।
१०. उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र ।
११. बारह की संख्या ।
१२. प्रकाशकिरण [को॰] ।
१३. अग्नि [को॰] ।
१४. एक धार्मिक कृत्य [को॰] ।
१५. स्तुति । स्तोत्र [को॰] ।
१६. भोजन । खाद्य पदार्थ [को॰] ।
१७. सूर्यकांतमणि [को॰] ।
अर्क २ बि॰ पूजनीय । अर्चनीय ।
अर्क ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ अरक] किसी चीज का निवोड़ा हुआ रस । राँग । वि॰ दे॰ अरक । यौ॰—अर्क बादियान=सौफ का अर्क ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अर्क m. (√ अर्च्), Ved. a ray, flash of lightning, RV. &c.
the sun, RV. &c.
(hence) the number, ‘twelve’, Sūryas.
Sunday
fire, RV. ix, 50, 4; ŚBr.; BṛĀrUp.
crystal, R. ii, 94, 6
membrum virile, AV. vi, 72, 1
copper, L.
the plant Calotropis Gigantea (the larger leaves are used for sacrificial ceremonies; cf. अर्क-कोशी, -पर्ण, पलश, &c. below), ŚBr. &c., a religious ceremony, ŚBr.; BṛĀrUp. (cf. अर्काश्वमेध below)
praise, hymn, song (also said of the roaring of the Maruts and of Indra's thunder), RV. & AV.
one who praises, a singer, RV.
N. of Indra, L.
a learned man (cf. RV. viii, 63, 6), L.
an elder brother, L.
N. of a physician, BrahmaP. (cf. अर्क-चिकित्सा below)
अर्क m. n. (with अग्नेः, इन्द्रस्य, गौतमसः, &c.) N. of different Sāmans
food, Naigh. & Nir. (cf. RV. vii, 9, 2).
2. अर्क Nom. P. ˚कति, to become a sun, Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (89,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्क a. [अर्च्-घञ्-कुत्वं Uṇ. 3. 40] Fit to be worshipped (अर्चंनीय). --र्कः 1 A ray of light, a flash of lightning (Ved.). --2 The sun; आविष्कृतारुणपुरःसर एकतोर्कः Ś. 4. 1. --3 Fire. --4 A crystal. --5 Copper. --6 Sunday. --7 Membrum virile. --8 N. of the sun-plant, Calatropis Gigantea (Mar. रुई), a small tree with medicinal sap and rind; अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमल्लिकाकुसुमं Ś. 2. 8; यमाश्रित्य न विश्रामं क्षुधार्ता यांति सेवकाः । सोऽर्कवन्नृपतिस्त्याज्यः सदापुष्पफलोऽपि सन् Pt. 1. 51. --9 N. of Indra. --10 A sort of religious ceremony. --11 Praise, hymn; praising, extolling, song of praise. --12 A singer (Ved. in these two senses). --13 A learned man. --14 An elder brother. --15 Food (अर्कं also). --16 N. of Viṣṇu. --17 A kind of decoction. --18 The seventh day of a month. --19 The उत्तरफल्गुनी asterism. --20 The number 12. --Comp. --अंशः, --कला a digit or 12th part of the sun's disc. --अश्मन् m. --उपलः {1} the sun-stone, heliotrope, girasol. {2} a sort of crystal or ruby. --आह्वः the swallow wort. --इंदुसंगमः the time of conjunction of the sun and moon (दर्श or अमावास्या). --कांता {1} N. of a plant commonly called हुढुडिया. {2} sun's wife. {3} sun's shadow. --क्षेत्रं {1} the field of the sun; the sign Leo, presided over by the sun. {2} N. of a holy place in Orissa. --चंदनः a kind of red sandal (रक्तचंदन). --जः epithet of Karṇa, Yama, Sugrīva. --(जौ) the two Aśvins regarded as the physicians of Heaven. --तनयः ‘a son of the sun’, an epithet of Karṇa, Yama, Manu Vaivasvata, Manu Sāvarṇi and Saturn; see अरुणात्मज. --(या) N. of the rivers Yamunā and Tāptī. --त्विष् f. light of the sun. --दिनं, --वासरः Sunday. --दुग्धं milky sap or exudation of arka. --नंदनः, --पुत्रः, --सुतः, --सूनुः N. of Saturn, Karṇa or Yama. --नयन a. one whose eyes are difficult to be gazed at. --(नः) an [] epithet of Virāj Puruṣa. नामन् m. the red arka tree. --पत्रः, --पर्णः N. of the plant अर्क. --(त्रा) a kind of birthwort (सुनंदा, अर्कमूंला) with wedgeshaped leaves. --(त्रं, --र्णं) the leaf of the अर्क plant. --पादपः N. of a plant (निंब); another tree (आकंद). --पुष्पं a flower of arka. --(ष्पी), --पुष्पिका N. of a plant (कुटुंबिनी). --प्रिया N. of a plant (जवा). --बंधुः, --बांधवः {1} N. of Buddha Śākyamuni. {2} a lotus (the sun-lotus). --भं {1} an asterism influenced by the sun. {2} the sign Leo. {3} उत्तराफल्गुनीनक्षत्र. --भक्ता = ˚कांता q. v. --मंडलं the disc of the sun. --मूलः, --ला = ˚पत्रा; विलिखति वसुधामर्कमूलस्य हेतोः Bh. 2. 100. --वर्षः a solar year. --वल्लभः {1} N. of a plant (बंधूक). {2} a lotus. --विवाहः marriage with the arka plant (enjoined to be performed before a man marries a third wife, who thus becomes his fourth); चतुर्थादिविवाहार्थं तृतीयोऽर्कं समुद्वहेत् Kāśyapa. --वेधः N. of a tree (तालीशपत्र). --व्रतः --तं {1} a vow performed on माघशुक्लसप्तमी. {2} the law or manner of the sun; when a king exacts taxes from his subjects only to add to their material comforts and happiness, just as the sun draws up water during {8} months of the year, only to give it back increased a thousandfold, he is said to follow अर्कव्रत; अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरतिरश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥ Ms. 9. 305; cf. R. 1. 18 (the point of comparison may also be the imperceptible way in which the sun absorbs water, see Pt. 1. 221). --शोकः Ved. brilliancy of rays. --सातिः f. {1} finding of rays. {2} poetical inspiration; finding out hymns. --सोदरः ‘brother of the sun’, an epithet of Airāvata. --हिता = ˚कांता q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0163-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्क तापे, स्तुतौ च चुरा० उभ० सक० सेट् । अर्कयति ते आर्चिकत् त । अर्कयामास अर्कितः अर्कयितुम् ।
अर्क पु० अर्च--कर्मणि घञ् कुत्वम् । १ सूर्य्ये, २ इन्द्रे, ३ ताम्रे, ४ स्फटिके, ५ विष्णौ, ६ पण्डिते, (आकन्द,) इति ख्याते ७ वृक्षे, (आरख) इति ख्याते ८ क्वाथविशेषे च । ९ अर्चनीये त्रि० । “आ सूर्य्यो न भानुमद्भिरर्कैः” ऋ० ६, ५, ६ “अर्कैः अर्चनीयैः” भा० “ब्रह्मादिभिः पूज्यमानैरर्चनीयत्वादर्कः” भा० १० ज्येष्ठे” पु० । लक्षणया ११ अर्काधिपे वारे १२ सप्तमीतिथौ १३ उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे १४ द्वादशसंख्या याञ्च तत्र विष्णौ । “अर्को वाजसनः शृङ्गी” वि० सह० अर्कवृक्षे “अर्कः पलाशःखदिरः इति विष्णुध० । सूर्य्ये “अर्काद्विनिःसृतः प्राचीं यद्यात्यहरहः शशी” सूर्य्यसि० “संपर्कादर्करोचिषाम्” माघः “स्प्रष्टुं जगत्पूज्यमयुज्य तार्कः” माघः इन्द्रे अर्कसोदरशब्दे उदा० । अर्कस्यापत्यम् इञ् । आर्किः सूर्यपुत्रे यमादौ, यमुनायां, तपत्याञ्च स्त्री अरुणात्मजशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0362,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्क" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्कःअर्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्कः 📚 ➤ प्रकाशकिरण,बिजली की चमक
संस्कृत: सूर्यः, स्फटिकम् · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्क 📚सूर्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्क
सूर्य के और नाम (१.३.३१) — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, मार्तण्ड, मिहिर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें