🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:55:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्जम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्जम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्जम्

अर्थ: अर्जन करना, उद्योग करना, तैयार करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: प्रतियत्ने

अंग्रेज़ी: to earn, to do business, to prepare

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — अर्ज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — ऋज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. अर्ज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्
  4. अर्ज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्
  5. अर्ज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अर्ज् (चुरादिगण) · अर्थ: अर्जन करना, उद्योग करना, तैयार करना (प्रतियत्ने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्जयतिअर्जयतःअर्जयन्ति
मध्यमअर्जयसिअर्जयथःअर्जयथ
उत्तमअर्जयामिअर्जयावःअर्जयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्जयति · लट् (आत्मने.): अर्जयते · लिट्: अर्जयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): अर्जयाञ्चक्रे · लुट्: अर्जयिता · लुट् (आत्मने.): अर्जयिता · लृट्: अर्जयिष्यति · लृट् (आत्मने.): अर्जयिष्यते · लोट्: अर्जयतात् · लोट् (आत्मने.): अर्जयताम् · लङ्: आर्जयत् · लङ् (आत्मने.): आर्जयत · विधिलिङ्: अर्जयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): अर्जयेत · आशीर्लिङ्: अर्ज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अर्जयिषीष्ट · लुङ्: आर्जिजत् · लुङ् (आत्मने.): आर्जिजत · लृङ्: आर्जयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आर्जयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्जन · ण्वुल्: अर्जकः · तृच्: अर्जयिता · यत्: अर्ज्यः · तव्य: अर्जयितव्यः · अनीयर्: अर्जनीयः · क्त: अर्जितः · क्तवतु: अर्जितवान् · शतृ: अर्जयन् · स्य-शतृ: अर्जयिष्यन् · शानच्: अर्जयमानः · क्त्वा: अर्जयित्वा · ल्यप्: प्रार्ज्य · तुमुन्: अर्जयितुम् · णमुल्: अर्जम् · क्तिन्: अर्क्ति · क्वसु: अर्जयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ज्
अर्ज्
arj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ज् cl. 1. P. अर्जति (perf. 3. pl. आनर्जुः) to procure, acquire, Naiṣ. & Bhaṭṭ. : Ā. अर्जते, to go, L., to stand firm, L., to procure, L.; to be of good health, L. : Caus. अर्जयति, ˚ते, (aor. अर्जिजत्, Bhaṭṭ.) to procure, acquire, obtain, MBh.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ज् {c1c} P. [अर्जति, आनर्ज, अर्जिष्यति, आर्जीत्, अर्जितुं, आर्जीत] 1 To procure, secure, gain, earn, usually in the caus. in this sense; पितृद्रव्याविरोधेन यदन्यत्स्वयमर्जितं Y. 2. 118. --2 To take up; आनर्जुर्नृभुजोस्त्राणि Bk. 14. 74. --{c10c} P. or caus. 1 To procure, acquire, obtain; स्वयमर्जित, स्वार्जित obtained by one's own exertions, self-acquired. --2 To work or manufacture make, prepare (सतोगुणांतराधानं). --WITH अति {1} to allow, permit, let go. {2} to remove, despatch, make away with. --अनु to let go, set free, deliver. --अपि to add to. --अन्वव {1} to cause to go after or in a particular direction. {2} to visit with any thing, overcome. --अप्यति to add, append; say something in addition to what is already said. --अव to permit to leave, release, let go. --उद् to drive out, remove. --प्र caus. to furnish, supply, procure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0164-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्जम्अव्यय — अर्ज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — ऋज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | अर्ज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्जम् 📚 ➤ अर्जन करना, उद्योग करना, तैयार करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: प्रतियत्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्ज् 📚cl. 1. P. अर्जति (perf. 3. pl. आनर्जुः) to procure, acquire, Naiṣ. & B…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्जम्: अर्ज् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें