🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:36:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्थित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्थित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्थित

अर्थ: "प्रार्थित,याचित,इच्छित"

संस्कृत: उपयाच्ञायाम्

अंग्रेज़ी: to beg, to request

व्युत्पत्ति: - अर्थ्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्थित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्थ + क्त
  2. अर्थित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्थ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्थित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्थितःअर्थितौअर्थिताः
द्वितीयाअर्थितम्अर्थितौअर्थितान्
तृतीयाअर्थितेनअर्थिताभ्याम्अर्थितैः
चतुर्थीअर्थितायअर्थिताभ्याम्अर्थितेभ्यः
पञ्चमीअर्थितात् / अर्थिताद्अर्थिताभ्याम्अर्थितेभ्यः
षष्ठीअर्थितस्यअर्थितयोःअर्थितानाम्
सप्तमीअर्थितेअर्थितयोःअर्थितेषु
सम्बोधनहे अर्थितहे अर्थितौहे अर्थिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अर्थ (चुरादिगण) · अर्थ: मांगना, याचना करना (उपयाच्ञायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्थयतेअर्थयेतेअर्थयन्ते
मध्यमअर्थयसेअर्थयेथेअर्थयध्वे
उत्तमअर्थयेअर्थयावहेअर्थयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अर्थयते · लिट् (आत्मने.): अर्थयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): अर्थयिता · लृट् (आत्मने.): अर्थयिष्यते · लोट् (आत्मने.): अर्थयताम् · लङ् (आत्मने.): आर्थयत · विधिलिङ् (आत्मने.): अर्थयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अर्थयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आर्तथत · लृङ् (आत्मने.): आर्थयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्थन · ण्वुल्: अर्थकः · तृच्: अर्थयिता · यत्: अर्थ्यः · तव्य: अर्थयितव्यः · अनीयर्: अर्थनीयः · क्त: अर्थितः · क्तवतु: अर्थितवान् · शानच्: अर्थयमानः · क्त्वा: अर्थयित्वा · ल्यप्: प्रार्थ्य · तुमुन्: अर्थयितुम् · णमुल्: अर्थम् · क्तिन्: अर्ति · क्वसु: अर्थयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्थित
अर्थित
arthita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्थित १ वि॰ [सं॰] माँगा हुआ । इच्छित [को॰] ।
अर्थित २ संज्ञा पुं॰ कामना । इच्छा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थित mfn. asked, desired, requested
अर्थित (अम्), n. desire, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (91,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थित p. p. Requested, asked, desired. --तं [भावे-क्त] Wish, desire; supplication, petition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0168-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्थित त्रि० अर्थ--गौणे कर्म्मणि क्त । १ याचिते यस्य सकाशात् याच्यते स्म तस्मिन् । “अवकाशं किलोदन्वान् रामाया- भ्यर्थितोददौ” रघुः । तस्याविवक्षायां मुख्ये कर्म्मणि क्त । याचनाकर्म्मणि २ पदार्थे यद्वस्तु कस्यचित् समीपे याच्यतेस्म तस्मिन् । अर्थिनो याचकस्य भावः तल् । ३ याच्ञायां स्त्री । [] “न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता” रघुः । याच्ञायास्तु व्याघातः याच्ञाफलालाभ एव भवति । “यद्यर्थि ता तु दारैःस्यात् क्लीवादीनां कथञ्चन” मनुः । ४ कामनायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्थितअर्थित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्थ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: अर्थित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्थ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्थित 📚 ➤ "प्रार्थित,याचित,इच्छित"
संस्कृत: उपयाच्ञायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्थित 📚माँगा हुआ । इच्छित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्थित: अर्थ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें