🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्थी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्थी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्थी

अर्थ: प्राप्त करने की चेष्टा करने वाला,अभिलाषी,इच्छुक

संस्कृत: सेवकः, याचकः · पर्याय: सेवक, अनुजीविन्

व्युत्पत्ति: अर्थ्+इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्थिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अर्थिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्थिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्थीअर्थिनौअर्थिनः
द्वितीयाअर्थिनम्अर्थिनौअर्थिनः
तृतीयाअर्थिनाअर्थिभ्याम्अर्थिभिः
चतुर्थीअर्थिनेअर्थिभ्याम्अर्थिभ्यः
पञ्चमीअर्थिनःअर्थिभ्याम्अर्थिभ्यः
षष्ठीअर्थिनःअर्थिनोःअर्थिनाम्
सप्तमीअर्थिनिअर्थिनोःअर्थिषु
सम्बोधनहे अर्थिन्हे अर्थिनौहे अर्थिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्थिन्
अर्थिन्
arthin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थिन् mfn. active, industrious, RV.
(cf. अर्थेत् above)
one who wants or desires anything (instr. or in comp.; cf. पुत्रार्थिन्, बलार्थिन्)
supplicating or entreating any one (gen.)
longing for, libidinous, R. i, 48, 18
अर्थिन् (ई), m. one who asks for a girl in marriage, a wooer, Yājñ. i, 60; Kathās.
a beggar, petitioner, suitor, Mn. xi, 1, &c.
one who supplicates with prayers, VarBṛS.
a plaintiff, prosecutor, Mn. viii, 62 and 79; Yājñ. ii, 6
a servant, L.
a follower, companion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (91,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थिन् a. [अर्थ्-इनि] 1 Seeking to gain or obtain, wishing for, desirous of, with instr. or in comp; तुषैरर्थिनः Dk. 132; कोषदंडाभ्यां Mu. 5; को वधेन ममार्थी स्यात् Mb., Ve. 6. 25; अर्थार्थी Pt. 1. 4, 9. --2 Entreating or begging any one (with gen.); अर्थी वररुचिर्मेऽस्तु Ks. --3 Possessed of desires; अनर्थी प्रार्थनावहः R. 10. 18. --m. 1 One who asks, begs or solicits; a beggar, suppliant, suitor; यथाकामार्चितार्थिनां [] R. 1. 6; 2. 64; 5. 31; 9. 27; कोर्थी गतो गौरवं Pt. 1. 146; कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते वयं चार्थिनः Mv. 1. 30. --2 (In law) A plaintiff, complainant, prosecutor; स धर्मस्थसखः शश्वदार्थिप्रत्यर्थिनां स्वयं । ददर्श संशयच्छेद्यान् व्यवहारानतंद्रितः R. 17. 39. --3 A servant, follower. --4 A master or lord. --Comp. --भावः state of a suppliant, begging, request; Māl. 9. 30. --सात् adv. at the disposal of beggars; विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात्कृतः N. 1. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0168-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्थिन् त्रि० अर्थ + अस्त्यर्थे इनि । १ याचके, २ सेवके, अस- न्निहितधने ३ धनस्वामिनि । “नैक्षतार्थिनमवज्ञया मुहुः” “शात्रवादिव पराङ्मुखोऽर्थिन” इति च माघः “यथा- कामार्च्चितार्थिनाम्” “ततः समानीय स मानितार्थी” इति च रघुः । ४ कार्य्यार्थिनि “ततोऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्” या० स्मृ० । “स धर्म्मस्थसखः शश्वद् अर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयम्” रघुः स्त्रियां ङीप् । “कान्तार्थिनी तु या याति” इत्यमरः सन्निहितधने तु अर्थवानित्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्थीअर्थिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्थिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्थी 📚 ➤ प्राप्त करने की चेष्टा करने वाला,अभिलाषी,इच्छुक
संस्कृत: सेवकः, याचकः · पर्याय: सेवक, अनुजीविन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्थिन् 📚mfn. active, industrious, RV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्थी: अर्थ्+इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें