🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्ध

अर्थ: हिस्सा, अंश

संस्कृत: खण्डमात्रम्, अंशः · पर्याय: भित्त, शकल, खण्ड, शल्क

अंग्रेज़ी: A part

व्युत्पत्ति: ऋध्+णिच्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्धःअर्धौअर्धाः / अर्धे
द्वितीयाअर्धम्अर्धौअर्धान्
तृतीयाअर्धेनअर्धाभ्याम्अर्धैः
चतुर्थीअर्धायअर्धाभ्याम्अर्धेभ्यः
पञ्चमीअर्धात् / अर्धाद्अर्धाभ्याम्अर्धेभ्यः
षष्ठीअर्धस्यअर्धयोःअर्धानाम्
सप्तमीअर्धेअर्धयोःअर्धेषु
सम्बोधनहे अर्धहे अर्धौहे अर्धाः / हे अर्धे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ध
अर्ध
ardha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
टुकड़े के नाम (1.3.18) भित्त · शकल · खण्ड
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अर्ध m. Ved. side, part
place, region, country (cf. अप्य्-अर्धम्, अभ्य्-अर्ध, परार्ध);
अर्ध [Lat. ordo; Germ. ort.]
2. अर्ध mfn. (m. pl. अर्धे or अर्धास्, Pāṇ. i, 1, 33) half, halved, forming a half
अर्ध [cf. Osset. ardag]
अर्ध … अर्ध (or नेम … अर्ध, RV. x, 27, 18), one part, the other part
अर्ध (अस्, अम्), m. n. (ifc. f आ) the half, RV. vi, 30, 1, &c.
अर्ध अम्n. ‘one part of two’, with √ 1. कृ, to give or leave to anybody (acc.) an equal share of (gen.), RV. ii, 30, 5 and vi, 44, 18
a part, party, RV. iv, 32, 1 and vii, 18, 16
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (91,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ध a. [ऋध्-णिच् अच्; according to Nir. from धृ, or ऋध्] Half, forming a half (divided into 2 parts); अर्ध-अर्ध the one half-the other half. --र्धः [ऋध्-घञ्] 1 A place, region, country; house, habitation (Ved.). --2 Increase (वृद्धि). --3 Wind. --4 A part, portion, side. --र्धं, --र्धः 1 A half, half portion; सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धं त्यजति पंडितः; गतमर्धं दिवसस्य V. 2; पूर्वार्धः first half; so उत्तर˚ latter half; दक्षिण˚ southern half (half on the right side); so जघन˚, अवर˚, पर˚, ग्राम˚ &c.; यदर्धे विच्छिन्नं Ś. 1. 9 divided in half; ऋज्वायतार्धं M. 27; R. 3. 59, 12. 99; रात्रौ तदर्धं गतं Bh. 3. 107; one part of two, apart, partly (Ved.); --2 Nearness, proximity; see अर्धदेव. अर्ध may be compounded with almost every noun and adjective; as first member of compound with nouns it means ‘a half of’, and forms an एकदोशिसमास or तत्पुरुष; ˚कायः = अर्धं कायस्य; ˚पिप्पली, ˚मार्गः; ˚पुरुषः &c.; with adjectives, it has an adverbial force; ˚श्याम half dark; ˚भुक्त half eaten; so ˚पिष्ट, ˚पूर्ण &c.; with numeral adjectives it may mean either ‘a half of’ or ‘with an additional half’; ˚शतं half of 100 i. e. 50; or अर्धेन सहितं शतं i. e. 150; with ordinal numerals ‘with a half of that [] number;’ ˚तृतीयं containing two and the third only half; i. e. two and a half; so ˚चतुर्थ three and a half. --Comp. --अक्षि n. side-look, wink;. Mk. 8. 42. --अंगं half the body. --अंतरं half the distance; ˚एकपदता a fault in composition; see S. D. 575. --अंशः a half, the half. --अंशिन् a. sharing a half. --अर्धः, --र्धं {1} half of a half, quarter; चरोरर्धार्धभागाभ्यां तामयोजयतामुभे R. 10. 56. {2} half and half. --अवभेदकः {1} pain in half the head, hemicrania (Mar. अर्धशिशी). --(कं) dividing in equal parts. --अवशेष a. having only a half left. --आकारः {1} half the letter अ. {2} N. of अवग्रह q. v. --आसनं {1} half a seat; अर्धासनं गोत्रभिदोधितष्ठौ R. 6. 73; मम हि दिवौकसां समक्षमर्धासनोपवेशितस्य Ś. 7 (it being considered a mark of very great respect to make room for a guest &c. on the same seat with oneself). {2} greeting kindly or with great respect. {3} exemption from censure. --इंदुः {1} the half or crescent moon. {2} semicircular impression of a fingernail, crescentshaped nail-print; N. 6. 25. {3} an arrow with a crescent-shaped head (= अर्धचंद्र below.); ˚मौलि N. of Śiva Me. 56. --इंद्र a. that of which a half belongs to Indra. --उक्त a. half said or uttered; रामभद्र इति अर्धोक्ते महाराज U. 1. --उक्तिः f. a broken speech; an interrupted speech. --उदकं water reaching half the body. --उदयः {1} the rising of the half moon. {2} partial rise. {3} a kind of parvan; ˚आसनं a sort of posture in meditation. --उदित a. {1} half risen. {2} half uttered. --ऊरुकं a. [अर्धमूरोः अर्धोरु तत्र काशते] reaching to the middle of the thighs. --(कं) {1} a short petti-coat (Mar. परकर); see चंडातक. {2} mantle, veil. --कृत a. half done, incomplete. --केतुः N. of Rudra. --कोशः a moiety of one's treasure. --कौडविक a. measuring half a kuḍava. --खारं, --री a kind of measure, half a Khāri; P. V. 4. 101. --गंगा N. of the river Kāverī; (स्नानादौ गंगास्नानार्धफलदायिनी); so ˚जाह्नवी. --गर्भ a. Ved. {1} in the middle of the womb. {2} N. of the rays of the sun. --गुच्छः a necklace of 24 strings. --गुंजा half a gunja. --गोलः a hemisphere. --चक्रवर्तिन्, --चक्रिन् m. N. of the nine black Vasudevas and the nine enemies of [] Viṣṇu. --चंद्र a. crescent-shaped. --(द्रः) {1} the half moon, crescent moon; सार्धचंद्रं बिभर्ति यः Ku. 6. 75. {2} the semicircular marks on a peacock's tail. {3} an arrow with a crescent-shaped head; अर्धचंद्रमुखैर्बाणैश्चिच्छेद कदलीसुखम् R. 12. 96. {4} a crescent-shaped nail-print. {5} the hand bent into a semicircle, as for the purpose of seizing or clutching anything; ˚द्रं दा to seize by the neck and turn out; दीयतामेतस्यार्धचंद्रः Pt. 1. --(द्रा) N. of a plant (कर्णस्फोट). --चंद्राकार, --चंद्राकृति a. half-moonshaped. (--रः, --तिः f.) a meniscus. --चंद्रिका N. of a climbing plant. --चोलकः a short bodice. --जरतीयन्यायः a kind of न्याय, see under न्याय. --तनुः f. half the body. --तिक्तः N. of a plant (नेपालनिंब). --तूरः a kind of musical instrument. --दिनं, --दिवसः {1} half a day, mid-day. {2} a day of 12 hours. --देवः {1} demi-god. {2} Ved. being near the gods; (देवानां समीपे वर्तमानः Sāy.). --द्रौणिक a. measuring a half drona. --धारः a knife or lancet with a single edge (one of the 20 surgical instruments mentioned by Suśruta). --नाराचः a crescent-shaped iron-pointed arrow; गृध्रलक्षवेधी अर्धनाराचः V. 5. --नारायणः a form of Viṣṇu. --नारीशः, --नारीश्वरः a form of Śiva, (half male and half female). --नावं half a boat. --निशा midnight. --पंचाशत् f. twenty-five. --पणः a measure containing half a paṇa. --पथं half way. --(थे) midway Y. 2. 198. --पादः half a pāda or foot; अर्धपादं किष्कुविष्कंभमुद्धृत्य Dk. 109. --पादिक a. having half a foot; Ms. 8. 325. --पांचालिक a. born or produced in the ardhapanchāla. --पारावतः a kind of pigeon ( अर्धेनांगेन पारावत इव). --पुलायितः a half gallop, canter; चित्रं चकार पदमर्धपुलायितेन Śi. 5. 10. --प्रहरः half a watch, one hour and a half. --भागः a half, half a share or part; तदर्धभागेन लभस्व कांक्षितं Ku. 5. 50; R. 7. 45. --भागिक a. sharing a half; मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकं Y. 2. 134. --भाज् a. {1} sharing a half, entitled to a half; Ms. 8. 39. {2} a companion, sharer. --भास्करः mid-day. --भोटिका a kind of cake. --भ्रमः, --मकः a kind of artificial composition; for instances see Ki. 15. 27; Śi. 19. 72. The Sar. K. describes it as a [] figure of speech thus: --आहुरर्धभ्रमं नाम श्लोकार्धभ्रमणं यदि. --माणवकः, --माणवः a necklace of 12 strings (माणवक consisting of 24). --मात्रा {1} half a (short) syllable. {2} a term
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्द्धं, क्ली, (ऋध् + घञ् ।) समानांशः । समभागः । इत्यमरः ॥ आधा इति भाषा । समभागेऽर्द्धशब्दः पुमान् क्लीवञ्च । अर्द्धशब्दः पुंलिङ्गः खण्डपर्य्याय- एव विभागीकृत्य वण्टितस्य तुल्यवण्टिते अद्ध क्लीवमेवेति केचित् । अर्द्धो रूपभेदात् भागे पुंसि । तथा वस्त्रार्द्धो नगरार्द्धः उपचारात्तु भाग- वति वाच्यलिङ्गः । यथा अर्द्धा शाटी अर्द्धः कम्बलः अर्द्धं वस्त्रं । इति माधवी ॥ असमपरिभागवृ- त्तिस्त्रिलिङ्गोऽर्द्धैत्यनुन्यासः । समग्रविभागेऽर्द्ध- शब्दो नपुंसक एव नान्यलिङ्गः । इति भागवृत्तिः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-106-c)
अर्द्धः, पुं, (ऋध् + घञ् ।) एकदेशः । तत्पर्य्यायः । भित्तं २ शकलं ३ खण्डं ४ । इत्यमरः ॥ (“पश्चा- र्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्व्वकायम्” ॥ इति शाकुन्तले । “सर्व्वनाशे समुत्पन्ने अर्द्धं त्यजति पण्डितः । अर्द्धेन कुरुते कार्य्यं सर्व्वनाशो हि दुःसहः” ॥ इति पञ्चतन्त्रं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-106-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्ध" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्धअर्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ऋध् + घञ्)
अन्य सम्भावना: अर्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्ध 📚 ➤ हिस्सा, अंश
संस्कृत: खण्डमात्रम्, अंशः · पर्याय: भित्त, शकल, खण्ड, शल्क

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्ध 📚m. Ved. side, part🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्ध
टुकड़े के नाम (१.३.१८) — भित्त, शकल, खण्ड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्ध: ऋध् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें