🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:24:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्भकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्भकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्भकः

अर्थ: छोटा,सूक्ष्म,थोड़ा

संस्कृत: शिशुः · पर्याय: पोत, पाक, डिम्भ, पृथुक, शावक

व्युत्पत्ति: अर्भ+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्भक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्भक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्भकःअर्भकौअर्भकाः
द्वितीयाअर्भकम्अर्भकौअर्भकान्
तृतीयाअर्भकेणअर्भकाभ्याम्अर्भकैः
चतुर्थीअर्भकायअर्भकाभ्याम्अर्भकेभ्यः
पञ्चमीअर्भकात् / अर्भकाद्अर्भकाभ्याम्अर्भकेभ्यः
षष्ठीअर्भकस्यअर्भकयोःअर्भकाणाम्
सप्तमीअर्भकेअर्भकयोःअर्भकेषु
सम्बोधनहे अर्भकहे अर्भकौहे अर्भकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्भक
अर्भक
arbhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्भक १ वि॰ पुं [सं॰]
१. छोटा । अल्प
२. मूर्ख ।
३. दुबला । पतला ।
४. तुल्य । समान [को॰] ।
अर्भक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बालक । लड़का । उ॰—गर्भन्ह के अर्भक दलन परसु मोर अति घोर ।-मानस, १ ।२७२ ।
२. किसी भी
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्भक mfn. small, minute, RV.; AV.; VS.
weak, RV. vii, 33, 6; AV.
(used together with कुमारक) young, childish, RV. viii, 30, 1 and 69, 15
emaciated, L.
similar, L.
अर्भक (अस्), m. a boy, child, Ragh. &c., the young of any animal, Śak. (v.l.), Kād. a fool, idiot, L.
N. of a poet, Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्भक a. [According to Nir. अवहृतं भवति ह्रस्वं तस्मादर्भकः.] 1 Small, minute, short; नमो महद्भ्यो नमोअर्भकेभ्यः Rv. 1. 27. 13. --2 Weak, emaciated, lean. --3 Foolish. --4 Young, childish. --5 Like, similar. --कः 1 A boy, child; श्रुतस्य यायादयमंतमर्भकः R. 3. 21, 25, 7. 67. --2 The young of an animal. --3 A fool, idiot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्भक पु० अर्भएव स्वार्थे कन् । १ बालके, “महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमोयुवभ्यः” ऋ० १, २७, १३ । “वृद्धमप्युचितनिद्र मर्भकम्” माघः “अर्भकोन कुमारकोऽधितिष्ठन्नवं रथम्” ऋ० ८, ६९, १५ । २ मूर्खे च ३ कृशे, ४ अल्पे, “नमो “नमोमहद्भ्योऽर्भकेभ्यो नमोवः” यजु० १६, २६ । त्रि० “अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च” शा० सू० । अर्भकमल्पम् भा० “यथा सर्व्वगतमपि सद्व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयाऽर्भ- कौकः एवं ब्रह्मणोऽपि अर्भकौकस्त्वम्” भा० ५ सदृशे च त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्भकः, पुं, (अर्भ एव, स्वार्थे कन् ।) शिश्रुः । इत्य- मरः ॥ (“अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः” । इति रघुवंशे ।) मूर्खः । कृशः । इति मेदिनी ॥ स्वल्पः । सदृशः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्भकःअर्भक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्भकः 📚 ➤ छोटा,सूक्ष्म,थोड़ा
संस्कृत: शिशुः · पर्याय: पोत, पाक, डिम्भ, पृथुक, शावक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्भक 📚छोटा । अल्प🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्भक
बच्चा (२.५.४०) — पोत, पाक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अर्भकः: अर्भ+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें