🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:48:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्मः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्मः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्मः

अर्थ: आँख का एक रोग

व्युत्पत्ति: ऋ+मन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अर्मा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. अर्मा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. अर्मा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्मःअर्मौअर्माः
द्वितीयाअर्मम्अर्मौअर्मान्
तृतीयाअर्मेणअर्माभ्याम्अर्मैः
चतुर्थीअर्मायअर्माभ्याम्अर्मेभ्यः
पञ्चमीअर्मात् / अर्माद्अर्माभ्याम्अर्मेभ्यः
षष्ठीअर्मस्यअर्मयोःअर्माणाम्
सप्तमीअर्मेअर्मयोःअर्मेषु
सम्बोधनहे अर्महे अर्मौहे अर्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्म
अर्म
arma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्म संज्ञा पुं॰
१. आँख का एक रोग । टेंटर । ढेंढ़र ।
२. पुराना आधा उजड़ा नगर या गावँ ।
३. गंतव्य देश वा स्थान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्म m. pl. ruins, rubbish, VS. xxx, 11; TS. &c., often ifc. in names of old villages half or entirely gone to ruin (e.g. गुप्तार्म, कुक्कुटार्म, बृहद्-अर्म, &c., qq.vv.), Pāṇ. vi, 2, 90 seq. and viii, 2, 2, Sch.
= अर्मन्, q.v., Uṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्मः --र्मं [ऋ-मन् Uṇ. 1. 137] 1 A disease of the eye. --2 A country to which one should go (गंतव्यदेशः or चिरंतनग्रामनिवासः). --3 A cemetery.
अर्मः --र्मं [ऋ-मन् Uṇ. 1. 137] 1 A disease of the eye. --2 A country to which one should go (गंतव्यदेशः or चिरंतनग्रामनिवासः). --3 A cemetery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्म्म न० ऋ--सन् । चिरन्तनग्रामनगरादौ “अर्म्मे चावर्णं द्व्यच् त्र्यच्” पा० गुप्तार्म्मंकुक्कुटार्म्मं अवर्णंकिम् वृहदर्म्मं द्व्यच् त्र्यच् किम् कज्जलार्म्मम् अमहन्नवमित्येव । महानवा- र्म्मम् । नेत्ररोगभेदे पु० न० । स च पञ्चविधः प्रस्तार्य्यर्म- शुक्लार्म्मरक्तार्म्ममांसार्म्मस्नाय्वर्म्मभेदात् । तल्लक्षणं नान्ता- र्म्मशब्दे वक्ष्यते सुश्रुते तु नान्ततया पठितम् । अर्य्यते गम्यते कर्म्मणि मन् । ३ गन्तव्यदेशे । कुत्सितेकन् । अर्म्मकः अरणीये कुत्सितस्थाने ४ श्मशानादौ “वैलस्थानके अर्म्मके [] महारण्यस्थे अर्मके” ऋ० १, १३३, ३ । “अर्म्मके श्मशानादौ” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्म्मं, क्ली, पुं, (ऋ + मन् ।) चक्षूरोगविशेषः । इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरः ॥ तच्च पञ्चविधं । प्रस्तार्य्यर्म्म १ शुक्लार्म्म २ रक्तार्म्म ३ मांसार्म्म ४ स्नाष्वर्म्म ५ । एषां लक्षणानि तत्तत्शब्दे द्रष्ट- व्यानि । वैद्यके नान्तक्लीवलिङ्गोऽयं शब्दः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्मःअर्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्मा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | अर्मा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्मः 📚 ➤ आँख का एक रोग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्म 📚आँख का एक रोग । टेंटर । ढेंढ़र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्मः: ऋ+मन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें