🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:28:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्यमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्यमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्यमा

अर्थ: सूर्यः

संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, आदित्य, द्वादशात्मन्, दिवाकर

अंग्रेज़ी: Sun

व्युत्पत्ति: अर्यं श्रेष्ठं मिमीते-मा+कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्यमन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्यमन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्यमाअर्यमणौअर्यमणः
द्वितीयाअर्यमणम्अर्यमणौअर्यम्णः
तृतीयाअर्यम्णाअर्यमभ्याम्अर्यमभिः
चतुर्थीअर्यम्णेअर्यमभ्याम्अर्यमभ्यः
पञ्चमीअर्यम्णःअर्यमभ्याम्अर्यमभ्यः
षष्ठीअर्यम्णःअर्यम्णोःअर्यम्णाम्
सप्तमीअर्यमणि / अर्यम्णिअर्यम्णोःअर्यमसु
सम्बोधनहे अर्यमन्हे अर्यमणौहे अर्यमणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्यमन्
अर्यमन्
aryaman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्यमन् m. a bosom friend, play-fellow, companion, (especially) a friend who asks a woman in marriage for another, RV.; AV.; ŚBr.; TBr.
N. of an Āditya (who is commonly invoked together with Varuṇa and Mitra, also with Bhaga, Bṛhaspati, and others; he is supposed to be the chief of the Manes, Bhag. &c., the milky way is called his path [अर्यम्णः पन्थाः, TBr.]; he presides over the Nakṣatra Uttaraphalgunī, VarBṛS.; his name is used to form different male names, Pāṇ. v, 3, 84), RV. &c.
the sun, Śiś. ii, 39
the Asclepias plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्यमन् m. [अर्यं श्रेष्ठं मिमीते, मा-कनिन् निपातोयं Uṇ. 1. 156] 1 The sun; प्रोषितार्यमणं मेरोरंधकारस्तटीमिव Śi. 2. 39. --2 The head of the Pitṛs or Manes; पितॄणामर्यमा चास्मि Bg. 10. 29. --3 The constellation उत्तराफल्गुनी. --4 N. of the arka plant. --5 One of the Ādityas. --6 A bosom-friend, play-fellow. --Comp. --देवा N. of the 12th lunar mansion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्य्यमन् पु० अर्य्यं श्रेष्ठं मिमीते मा--कनिन् । १ सूर्य्ये, तद्देवताके २ उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे, ३ अर्कदृक्षे, ४ पितॄणां राजनि “पितॄणामर्य्यमा चास्मि” गीता । द्वादशा- दित्यमध्ये ५ आदित्यभेदे च । “धातार्य्यमा च मित्रश्च वरुणोऽंशुर्भगस्तया । इन्द्रोविवस्वान् पूषा च पर्जुन्यो- दशमः स्मृतः । ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्योज धन्यजः इति विष्णुध० पु० एत एव कश्यपाददित्यां जाताः । भारते तु “अदित्यां द्वादशादित्याः सम्भूता भुवनेश्वराः । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्त्तयिष्यामि भारत । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रः वरुणस्त्वंशुरेव च । [] भगोविवस्वान् पूषा च सविता दशमःस्मृतः एकादश स्तया त्वष्टा द्वादषोविष्णुरुच्यते” । कल्पभेदान्नामभेद इत्यविरोधः । तद्रूपम् ध्यानशब्दे वक्ष्यते । “यथा नरोऽर्य्यमणोमरुतः कबन्धिनः” ऋ० ५५४, ८ । “अर्य्यम्णे स्वाहेति तदेनमस्य सर्वस्यार्य्यमणं करोति शत० ब्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्यमाअर्यमन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्यमा 📚 ➤ सूर्यः
संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, आदित्य, द्वादशात्मन्, दिवाकर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्यमन् 📚m. a bosom friend, play-fellow, companion, (especially) a friend who a…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें