🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:18:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्यमन्
aryaman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्यमन् m. a bosom friend, play-fellow, companion, (especially) a friend who asks a woman in marriage for another, RV.; AV.; ŚBr.; TBr.
N. of an Āditya (who is commonly invoked together with Varuṇa and Mitra, also with Bhaga, Bṛhaspati, and others; he is supposed to be the chief of the Manes, Bhag. &c., the milky way is called his path [अर्यम्णः पन्थाः, TBr.]; he presides over the Nakṣatra Uttaraphalgunī, VarBṛS.; his name is used to form different male names, Pāṇ. v, 3, 84), RV. &c.
the sun, Śiś. ii, 39
the Asclepias plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्यमन् m. [अर्यं श्रेष्ठं मिमीते, मा-कनिन् निपातोयं Uṇ. 1. 156] 1 The sun; प्रोषितार्यमणं मेरोरंधकारस्तटीमिव Śi. 2. 39. --2 The head of the Pitṛs or Manes; पितॄणामर्यमा चास्मि Bg. 10. 29. --3 The constellation उत्तराफल्गुनी. --4 N. of the arka plant. --5 One of the Ādityas. --6 A bosom-friend, play-fellow. --Comp. --देवा N. of the 12th lunar mansion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्य्यमन् पु० अर्य्यं श्रेष्ठं मिमीते मा--कनिन् । १ सूर्य्ये, तद्देवताके २ उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे, ३ अर्कदृक्षे, ४ पितॄणां राजनि “पितॄणामर्य्यमा चास्मि” गीता । द्वादशा- दित्यमध्ये ५ आदित्यभेदे च । “धातार्य्यमा च मित्रश्च वरुणोऽंशुर्भगस्तया । इन्द्रोविवस्वान् पूषा च पर्जुन्यो- दशमः स्मृतः । ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्योज धन्यजः इति विष्णुध० पु० एत एव कश्यपाददित्यां जाताः । भारते तु “अदित्यां द्वादशादित्याः सम्भूता भुवनेश्वराः । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्त्तयिष्यामि भारत । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रः वरुणस्त्वंशुरेव च । [] भगोविवस्वान् पूषा च सविता दशमःस्मृतः एकादश स्तया त्वष्टा द्वादषोविष्णुरुच्यते” । कल्पभेदान्नामभेद इत्यविरोधः । तद्रूपम् ध्यानशब्दे वक्ष्यते । “यथा नरोऽर्य्यमणोमरुतः कबन्धिनः” ऋ० ५५४, ८ । “अर्य्यम्णे स्वाहेति तदेनमस्य सर्वस्यार्य्यमणं करोति शत० ब्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें