🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:23:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्वण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्वण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्वण

अर्थ: मारना, हिंसा करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्वण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्व् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्वण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्वणम्अर्वणेअर्वणानि
द्वितीयाअर्वणम्अर्वणेअर्वणानि
तृतीयाअर्वणेनअर्वणाभ्याम्अर्वणैः
चतुर्थीअर्वणायअर्वणाभ्याम्अर्वणेभ्यः
पञ्चमीअर्वणात् / अर्वणाद्अर्वणाभ्याम्अर्वणेभ्यः
षष्ठीअर्वणस्यअर्वणयोःअर्वणानाम्
सप्तमीअर्वणेअर्वणयोःअर्वणेषु
सम्बोधनहे अर्वणहे अर्वणेहे अर्वणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्वतिअर्वतःअर्वन्ति
मध्यमअर्वसिअर्वथःअर्वथ
उत्तमअर्वामिअर्वावःअर्वामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्वति · लिट्: आनर्व · लुट्: अर्विता · लृट्: अर्विष्यति · लोट्: अर्वतात् · लङ्: आर्वत् · विधिलिङ्: अर्वेत् · आशीर्लिङ्: अर्व्यात् · लुङ्: आर्वीत् · लृङ्: आर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्वण · ण्वुल्: अर्वकः · तृच्: अर्विता · ण्यत्: अर्व्यः · तव्य: अर्वितव्यः · अनीयर्: अर्वणीयः · क्त: अर्वितः · क्तवतु: अर्वितवान् · शतृ: अर्वन् · स्य-शतृ: अर्विष्यन् · क्त्वा: अर्वित्वा · ल्यप्: प्रार्व्य · तुमुन्: अर्वितुम् · णमुल्: अर्वम् · घञ्: अर्वः · क्तिन्: अर्ति · क्वसु: आरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्वण
अर्वण
arvaṇa
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्व and अर्वण. See अन्-अर्व.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्वणअर्वण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्व् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्वण 📚 ➤ मारना, हिंसा करना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्वण 📚and अर्वण. See अन्-अर्व🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्वण: अर्व् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें