🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:06:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्हत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्हत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्हत्

अर्थ: योग्य,अधिकारी,पूजनीय

संस्कृत: पूजायाम्

अंग्रेज़ी: to be worthty, to be eligible, to have merit

व्युत्पत्ति: अर्ह् + शतृ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्हत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ह् + शतृ
  2. अर्हत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अर्हत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ह् + शतृ
  4. अर्हत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ह् + शतृ
  5. अर्हत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्हत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्हत् / अर्हद्अर्हतीअर्हन्ति
द्वितीयाअर्हत् / अर्हद्अर्हतीअर्हन्ति
तृतीयाअर्हताअर्हद्भ्याम्अर्हद्भिः
चतुर्थीअर्हतेअर्हद्भ्याम्अर्हद्भ्यः
पञ्चमीअर्हतःअर्हद्भ्याम्अर्हद्भ्यः
षष्ठीअर्हतःअर्हतोःअर्हताम्
सप्तमीअर्हतिअर्हतोःअर्हत्सु
सम्बोधनहे अर्हत् / हे अर्हद्हे अर्हतीहे अर्हन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अर्ह् (भ्वादिगण) · अर्थ: पूजा करना (पूजायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्हतिअर्हतःअर्हन्ति
मध्यमअर्हसिअर्हथःअर्हथ
उत्तमअर्हामिअर्हावःअर्हामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्हति · लिट्: आनर्ह · लुट्: अर्हिता · लृट्: अर्हिष्यति · लोट्: अर्हतात् · लङ्: आर्हत् · विधिलिङ्: अर्हेत् · आशीर्लिङ्: अर्ह्यात् · लुङ्: आर्हीत् · लृङ्: आर्हिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्हण · ण्वुल्: अर्हकः · तृच्: अर्हिता · ण्यत्: अर्ह्यः · तव्य: अर्हितव्यः · अनीयर्: अर्हणीयः · क्त: अर्हितः · क्तवतु: अर्हितवान् · शतृ: अर्हन् · स्य-शतृ: अर्हिष्यन् · क्त्वा: अर्हित्वा · ल्यप्: प्रार्ह्य · तुमुन्: अर्हितुम् · णमुल्: अर्हम् · घञ्: अर्हः · क्तिन्: अर्ढि · क्वसु: आनर्हिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्हत्
अर्हत्
arhat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्हत् mfn. deserving, entitled to (acc.), RV.
used in a respectful address for अर्हसि, Pāṇ. iii, 2, 133, able, allowed to (acc.), RV.
worthy, venerable, respectable, ŚBr.; AitBr. &c. (see अर्हत्-तम below)
praised, celebrated, L.
अर्हत् m. (अन्) a Buddha who is still a candidate for Nirvāṇa
(= क्षपणक) a Jaina
an Arhat or superior divinity with the Jainas
the highest rank in the Buddhist hierarchy, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्हत् a. [अर्ह-शतृ] 1 Worthy, deserving, deserving respect, respectable, adorable; Ś. 5. 15; R. 5. 25; 1. 55; Ku. 6. 56; Ms. 3. 128. --2 Praised, celebrated (स्तुत, ख्यात). --3 Worthy of, deserving, entitled to (mostly Ved.). --m. 1 A Buddha; the highest rank in Buddhist hierarchy. --2 A superior divinity with the Jainas; सर्वज्ञो जितरागादिदोषस्त्रैलोक्यपूजितः । यथास्थितार्थवादी च देवोर्हन् परमेश्वरः ।; see the word जैन also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्हत्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्हत्अर्हत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ह् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: अर्हत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | अर्हत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ह् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्हत् 📚 ➤ योग्य,अधिकारी,पूजनीय
संस्कृत: पूजायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्हत् 📚mfn. deserving, entitled to (acc.), RV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्हत्: अर्ह् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें