🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:51:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलंकित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलम्+कित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलम्

अर्थ: बिच्छु का डंक जो उसकी पूछ में होता है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच्
  3. अल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. ऌ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

कित

अर्थ: जानना, समझना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: N. of a man g. अश्वादि.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त
  2. कित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकितःकितौकिताः
द्वितीयाकितम्कितौकितान्
तृतीयाकितेनकिताभ्याम्कितैः
चतुर्थीकितायकिताभ्याम्कितेभ्यः
पञ्चमीकितात् / किताद्किताभ्याम्कितेभ्यः
षष्ठीकितस्यकितयोःकितानाम्
सप्तमीकितेकितयोःकितेषु
सम्बोधनहे कितहे कितौहे किताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कि (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (ज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिकेतिचिकितःचिक्यति
मध्यमचिकेषिचिकिथःचिकिथ
उत्तमचिकेमिचिकिवःचिकिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिकेति · लिट्: चिकाय · लुट्: केता · लृट्: केष्यति · लोट्: चिकितात् · लङ्: अचिकेत् · विधिलिङ्: चिकियात् · आशीर्लिङ्: कीयात् · लुङ्: अकैषीत् · लृङ्: अकेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कयन · ण्वुल्: कायकः · तृच्: केता · यत्: केयः · तव्य: केतव्यः · अनीयर्: कयनीयः · क्त: कितः · क्तवतु: कितवान् · शतृ: चिक्यत्/चिक्यद् · स्य-शतृ: केष्यन् · क्त्वा: कित्वा · ल्यप्: प्रकित्य · तुमुन्: केतुम् · णमुल्: कायम् · क्तिन्: किति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलम्
अलम्
alam
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!) (3.3.267)
रोकना (3.4.11) मास्म · मा
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूप (3.5.43) अर्थ · प्राप्त · आपन्न
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलम् अव्य॰ [सं॰] यथेष्ट । पूर्ण । काफई । उ॰—कृपा कटाक्ष अलम् है केवल, कोरदार या कोमल हो ।—झरना, पृ॰ ८१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलम् ind. (later form of अरम्, q.v.), enough, sufficient, adequate, equal to, competent, able. (अलम् may govern a dat. [जीवितवै (Ved. Inf. dat.) अलम्, AV. vi, 109, 1, or अलं जीवनाय, Mn. xi, 76, &c., sufficient for living] or Inf. [Pāṇ. ii, 4, 66; अलं विज्ञातुम् ‘able to conceive’, Nir. ii, 3] or instr. [Pāṇ. ii, 3, 27; Siddh.; अलं शङ्कया, enough i.e. away with fear!] or gen. [अलं प्रजायाः, capable of obtaining progeny, PBr.] or may be used with the fut. [अलं हनिष्यति, he will be able to kill, Pāṇ. iii, 3, 154, Sch.] or with an ind. [Pāṇ. iii, 4, 18; अलं भुक्त्वा, enough of eating i.e. do not eat more, अलं विचार्य, enough of consideration].)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलम् ind. [अल्-बाहु˚ अम्] 1 (a) Enough, sufficient for, adequate to (with dative or inf.); तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै R. 2. 39; Ku. 6. 82; अन्यथा प्रातराशाय कुर्याम त्वामलं वयम् Bk. 8. 98; Śi. 2. 40, 106, 110; K. 133; Bh. 3. 22; Ms. 11. 77; R. 2. 39, 9. 32; 15. 64; Me. 64, 88. (b) A match for, equal to (with dat.); दैत्येभ्यो हरिरलं Sk.; अलं मल्लो मल्लाय Mbh. --2 Able, competent (with inf.); अलं भोक्तुं Sk.; वरेण शमितं लोकानलं दग्धुं हि तत्तपः Ku. 2. 56; V. 3. 10; with loc. also; त्रयाणामपि लोकानामलमस्मि निवारणे Rām. --3 Away with, enough of, no need of, no use of (having a prohibitive force), with instr. or gerund; अलमन्यथा गृहीत्वा M. 1. 20; अलमलं बहु विकत्थ्य M. 1; आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत्स दारानपाहरत् Śi. 2. 40; अलं महीपाल तव श्रमेण R. 2. 34; Ku. 5. 82; अलमियद्भिः कुसुमैः Ś. 4 so many flowers will do; Śi. 10. 75; sometimes used, though less correctly, with the inf. in the same sense; अलमात्मानं खेदयितुं Ve. 2, 3; अलं सुप्तजनं प्रबोधयितुं Mk. 3. --4 (a) Completely, thoroughly; अर्हस्येनं शमयितुमलं वारिधारासहस्रैः Me. 53; त्वमपि विततयज्ञः स्वर्गिणः प्रीणयालम् Ś. 7. 34; R. 10. 80; K. 169; Śi. 3. 58; [] 4. 39. (b) Greatly, excessively, to a high degree; तुदंति अलम् K. 2; यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति Ak.; Mv. 6. 40; इत्यलमन्वशान् मुनिर्मां Ki. 13. 13 again and again, pressingly. --5 In vain. --6 Surely, verily. --7 In the sense of अस्ति and भूषण also. --Comp. --कर्मीण a. [अलं समर्थः कर्मणे ख] competent to do any act; skilful, clever. --कुमारि a. [अलं कुमार्यै] sufficient to support a maiden (धनं); P. I. 2. 44. --कृ, --कार &c. see separately below. --गामिन् a. [अलं पर्याप्तं गच्छति, णिनि] going after, following in due or proper manner; P. V. 2. 15. --जीविक a. [अलं जीविकायै चत.] sufficient for livelihood. --जुष a. [अलंजुष्यते कर्मणि बाहु˚ क] sufficient, adequate to eating. --तम a. able, sufficient, having power. --धन a. [अलं प्रभूतं धनमस्त्यस्य अच्] possessing sufficient wealth, rich; निरादिष्टधनश्चेत्तु प्रतिभूः स्यादलंधनः Ms. 8. 162. --धूम a. [अलमत्यर्थो धूमः] thick smoke, volume of smoke. --पशुः [अलं यज्ञे निरर्थः पशुः] a bad or useless animal (for sacrifice). (--a.) able to keep cattle. --पुरुषीण a. [अलं समर्थं पुरुषाय; स्वार्थेख] {1} fit for a man, becoming a man. {2} sufficient for a man. --(णः) a man who is chief of the opposite warriors in a battle. --बल a. {1} strong enough, having sufficient power. {2} an epithet of Śiva. --बुद्धिः {1} sufficient sense. {2} false notion ( मिथ्याबुद्धि). --भूष्णु a. [अलं सामर्थ्ये भू-ग्स्नु] able, competent; विनाप्यस्मदलंभूष्णुरिज्यायै तपसः सुतः Śi. 2. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलम् अव्य० अल--बा० अमु १ गूषणे “जनयित्रीमलञ्चक्ते यः प्रश्रय इव श्रियम्” अस्व उपपदसंज्ञा अलङ्कृत्य “अल- ङ्कृत्य सुतादानं दैवं धर्म्मं प्रचक्षते” मनुः । २ सामर्थ्ये शक्तो “विनाप्यस्मदलम्भूष्णु रिज्यायै तपसः” सुतः “कथा हि खलु पापानामलमश्रेयसे यत” इति च माघः “वरेण शमितं लोकानलं दग्धुं हि तत्तपः” कुमा० ३ पर्य्याप्तौ ४ संपूर्णतायां ६ प्राचर्य्ये “प्रतिभूःस्याद लन्धनः” ममुः अलमस्त्यस्य धनम् अच् बहुधनैत्यर्थः कुल्लु० । ७ वारणे, “अलं विवादेन यथा श्रुतं त्वया” [] कुमा० “अलं विवादेन शमोविधीयताम्” महाना० ८ निषेधे “आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत् स दारानपाहरत्” माघः ९ निरर्थकत्वे १० अस्त्यर्थे ११ अवधारणे १२ अत्यर्थेच गणर० ॥ “विजयायेत्यलमन्वशान्मुनिर्माम्” किरा० “अलं भूयः” मल्लि० । लस्य वा रः अरम् । तत्रार्थे अरङ्कृतशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलम्, व्य, भूषणं । पूर्णता । सामर्थ्यं । निषेधः । इत्यमरः ॥ निरर्थकं । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-119-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलम्" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलम्अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: अल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अल् + अच् | अल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
कितकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलम् 📚 ➤ बिच्छु का डंक जो उसकी पूछ में होता है

कित 📚 ➤ जानना, समझना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलम् 📚यथेष्ट । पूर्ण । काफई🟠🔵🟣🟢🟤
कित 📚पु † क्रि॰ वि॰🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अलंकितअलम् + कितअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कित: कि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें