🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:43:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलगर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलगर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलगर्द

अर्थ: स्पृशन् सन्, अर्दो न भवति " पानी का साँप

संस्कृत: जलव्यालसर्पविशेषः · पर्याय: जलव्याल

व्युत्पत्ति: लगति स्पृशति इति लग्+क्विप्, लग् अदर्यति इति अर्द+अच्, स्पृशन् सन्, अर (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलगर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलगर्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलगर्दःअलगर्दौअलगर्दाः
द्वितीयाअलगर्दम्अलगर्दौअलगर्दान्
तृतीयाअलगर्देनअलगर्दाभ्याम्अलगर्दैः
चतुर्थीअलगर्दायअलगर्दाभ्याम्अलगर्देभ्यः
पञ्चमीअलगर्दात् / अलगर्दाद्अलगर्दाभ्याम्अलगर्देभ्यः
षष्ठीअलगर्दस्यअलगर्दयोःअलगर्दानाम्
सप्तमीअलगर्देअलगर्दयोःअलगर्देषु
सम्बोधनहे अलगर्दहे अलगर्दौहे अलगर्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलगर्द
अलगर्द
alagarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पानी का साँप (1.8.5) जलव्याल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलगर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक तरह का जल में रहनेवाला साँप [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अल—गर्द m. a water-serpent (the black variety of the Cobra de Capello, Coluber Naga), Suparṇ.; Suśr.
अल-गर्द and ˚र्ध See अल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलगर्दः [Ety. ?] A water-serpent, the black variety of the Cobra de Capello (also written अलगर्थ). --र्दा A large poisonous leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलगर्द्द पु० लगति स्पृशति क्विप् लग् अर्द्दयति अर्द्द--अच् अल् स्प्रशन् सन् अर्दो न भवति । १ विषशून्थे जलव्याले पृषो० धत्वम् अलः पर्य्याप्तो गृघ्नोति वा गृध--अच् वा । अलगर्द्धोऽप्यत्र । दर्वीकरगणनायां सुश्रुतः “महाशिरा अलगर्द्द आशीविष” इति । २ जलायुकाभेदे स्त्री । “अथ जलायुका वक्ष्यमे । जलमासामायुरिति जलायुका जलं- मासामोक इति जलौकसः । ता द्वादश तासां सविषाः षट् तावत्य एव निर्विषाः । तत्र सविषाः कृष्णा कर्व्वुरा अलगर्दा इन्द्रायुधा सामुद्रिका गोचन्दनाचेति । “रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुख्यलगर्द्दा” इति च सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलगर्दः, पुं, (लगति स्पृशति, क्विप्, लग्, अर्द्दयति, अर्द्द + अच्, अर्दः, लग् चासौ अर्दश्चेति इति लगर्दः, लग्नः सन् पीडक इत्यर्थः, निर्व्विषत्वात् तद्भिन्नः ।) जलसर्पः । जलवोडा इति केचित् । अलाध इति केचित् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (सविषो जलव्यालभेदः । विलकेउटिया इति भाषा, “तत्र सविषाः कृष्णाः कर्वुरा अलगर्द्दा इन्द्रायुधाः सामुद्रिका गोचनन्दाः चेति” । सुश्रुते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-113-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलगर्दअलगर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलगर्द 📚 ➤ स्पृशन् सन्, अर्दो न भवति " पानी का साँप
संस्कृत: जलव्यालसर्पविशेषः · पर्याय: जलव्याल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलगर्द 📚एक तरह का जल में रहनेवाला साँप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलगर्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अलगर्द: लगति स्पृशति इति लग्+क्विप्, लग् अदर्यति इति अर्द+अच्, स्पृशन् सन्, अर (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें