🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:33:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलगोजा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलगः+जा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलगः

अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना

संस्कृत: सङ्गे

अंग्रेज़ी: to adhere to, to become united, to come in contact, to approach,to touch

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लग् (भ्वादिगण) · अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना (सङ्गे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलगत् / अलगद्अलगताम्अलगन्
मध्यमअलगःअलगतम्अलगत
उत्तमअलगम्अलगावअलगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लगति · लिट्: ललाग · लुट्: लगिता · लृट्: लगिष्यति · लोट्: लगतात् · लङ्: अलगत् · विधिलिङ्: लगेत् · आशीर्लिङ्: लग्यात् · लुङ्: अलगीत् · लृङ्: अलगिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लगन · ण्वुल्: लागकः · तृच्: लगिता · ण्यत्: लाग्यः · तव्य: लगितव्यः · अनीयर्: लगनीयः · क्त: लगितः · क्तवतु: लगितवान् · शतृ: लगन् · स्य-शतृ: लगिष्यन् · क्त्वा: लगित्वा · ल्यप्: प्रलग्य · तुमुन्: लगितुम् · णमुल्: लागम् · घञ्: लागः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेगिवान्

जा

अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्षये

अंग्रेज़ी: to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink

व्युत्पत्ति: जि / जन् / जु + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जै + अच्
  2. जा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जै + अच्
  3. जा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. जा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. जा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. जा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जै + अच्
  7. जा (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: जै + अच्
  8. जा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजाःजौजाः
द्वितीयाजाम्जौजः
तृतीयाजाजाभ्याम्जाभिः
चतुर्थीजेजाभ्याम्जाभ्यः
पञ्चमीजःजाभ्याम्जाभ्यः
षष्ठीजःजोःजाम्
सप्तमीजिजोःजासु
सम्बोधनहे जाःहे जौहे जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जै (भ्वादिगण) · अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (क्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजायतिजायतःजायन्ति
मध्यमजायसिजायथःजायथ
उत्तमजायामिजायावःजायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जायति · लिट्: जजौ · लुट्: जाता · लृट्: जास्यति · लोट्: जायतात् · लङ्: अजायत् · विधिलिङ्: जायेत् · आशीर्लिङ्: जायात् · लुङ्: अजासीत् · लृङ्: अजास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जान · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जाता · यत्: जेयः · तव्य: जातव्यः · अनीयर्: जानीयः · क्त: जातः · क्तवतु: जातवान् · शतृ: जायन् · स्य-शतृ: जास्यन् · क्त्वा: जात्वा · ल्यप्: प्रजाय · तुमुन्: जातुम् · णमुल्: जायम् · घञ्: जायः · क्तिन्: जाति · क्वसु: जजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लग्
लग्
lag
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लग् (cf. √ लक्ष्, लक्ष &c.) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 24) लगति (accord. to Nir. iv, 10 also लग्यति; pf. ललाग Gr.; aor. अलगीत्, ib.; fut. लगिता, ib.; लगिष्यति, Pañcat.; ind.p. लगित्वा, -लग्य, Kāv.), to adhere, stick, cling or attach one's self to (loc.), MBh.; Kāv. &c. (with हृदि and gen., ‘to penetrate to a person's heart’, Kathās.); to take effect upon (loc.), Śiś.; to meet, come in contact, cut (as lines), Gol., Sch.; to follow closely, ensue or happen immediately, Kathās.; to pass away (as time), Pañcat. : Caus. orCaus. लगयति, or cl. 10. (Dhātup. xxxiii, 63) लागयति, ‘to taste’ or ‘to obtain’ (आस्वादने, or आसादने). [In Hindī this root often means ‘to begin’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (893,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लग् {vI.v} {c1c} P. (लगति, लग्न) 1 To adhere or stick to, cling to, attach oneself to; श्यामाथ हंसस्य करानवाप्तेर्मंदाक्षलक्ष्या लगति स्म पश्चात् N. 3. 8; गमनसमये कंठे लग्ना निरुध्य निरुध्य मां Māl. 3. 2. --2 To touch, come in contact with; लगितुमिव कृतप्रयत्ना K. 193; कर्णे लगति चान्यस्य प्राणैरन्यो वियुज्यते Pt. 1. 305; यथा यथा लगति शीतवातः Mk. 5. 10. --3 To touch, affect, have an effect on, go home; विदितेंगिते हि पुर एब जने सपदीरिताः खलु लगंति गिरः Śi. 9. 99. --4 To [] become united, to meet, cut (as lines). --5 To follow closely, ensue or happen immediately; अनावृष्टिः संपद्यते लग्ना Pt. 1. --6 To engage, detain, occupy (one); तत्र दिनानि कतिचिल्लगिष्यंति Pt. 4 ‘I shall be detained there for some days’. {vII.v} {c10c} U. (लागयति-ते) 1 To taste. --2 To obtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0921-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलगःलग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
जाजा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: जा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जै + अच् | जा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलगः 📚 ➤ संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना
संस्कृत: सङ्गे

जा 📚 ➤ नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लग् 📚(cf. √ लक्ष्, लक्ष &c.) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 24) लगति (accord. to N…🔵🟣
जा 📚रहा है ।—जयं॰ प्र॰, पृ॰ ८६🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अलगोजाअलगः + जाविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जा: जै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें