🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:54:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलहदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अल्+अह्+अदी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अल्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: वर्णविशेषः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऌ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अह्

अर्थ: निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

अदी

अर्थ: खाने वाला, निगलने वाला

व्युत्पत्ति: अद्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अद् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद् / अत्अदीअन्दि
द्वितीयाअद् / अत्अदीअन्दि
तृतीयाअदाअद्भ्याम्अद्भिः
चतुर्थीअदेअद्भ्याम्अद्भ्यः
पञ्चमीअदःअद्भ्याम्अद्भ्यः
षष्ठीअदःअदोःअदाम्
सप्तमीअदिअदोःअत्सु
सम्बोधनहे अद् / हे अत्हे अदीहे अन्दि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऌ
ऌ
ḷ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऌ the ninth vowel of the alphabet (resembling the sound ल्र्य् in रेवेल्र्य्; it only appears in some forms of √ कॢप्).
2. ऌ m. a mountain, L.
the earth, the mother of the gods, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऌ ind. 1 The earth. --2 A mountain. --3 The mother of the gods. --4 The female nature. --5 A [] mystical letter. (N. B. No Sanskrit word begins with ऌ or ॡ, except some of the technical names of [] Pāṇini for tenses and moods; e. g. ऌङ् and ऌट्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0351-2b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऌ ऌकारः स्वरवर्ण्णभेदः स च दन्तमूलीयः । उदात्तानुदात्त- स्वरितभेदात् त्निविधः अनुनासिकाननुनासिकभेदात् प्रत्येकं पुनर्द्विधेति षड्विधः । तस्य मातृकान्यासे दक्ष- गण्डे न्यस्यतया तच्छब्देनाप्यभिधानम् । तस्य ध्येयरूपं कामधेनुतन्त्रे उक्तं यथा । “ऌकारश्चञ्चलापाङ्गि! कुण्डली परदेवता । अत्र ब्रह्मादयः सर्व्वे त्रयोऽस्ति सततं प्रिये! । पञ्चदेवमयं वर्ण्णं चतुर्ज्ञानमयं सदा । पञ्च प्राणयुतं वर्ण्णं तथागुणत्रयात्मकम् । विन्दुत्रयात्मकं वर्ण्णं पीतविद्युल्लता यथा” । अस्य प्लुतत्वोक्तिश्चिन्त्या एकमात्र त्रिमात्रत्वाभ्यां तयोर्भेदात् । तकाररहितस्तु द्वादशानां बोधक इति सि० कौ० ऋशब्दे विवृतिः ।
ऌ अव्य० ऋगतौ ऋ--क्विप् तुगभावः लत्वम् । १ देवमातरि २ भूमौ ३ पर्व्वते च मेदि० । इति बाचस्पत्ये ऌकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।
ऌ ऌःस्थाणुः श्रीधरः शुद्धो मेघोधूम्रो वकोवियत् । देव- योनिर्दक्षगण्डोरुद्रः काकोदरी शुभा । शान्तिकृत् स्व- स्तिका शक्रो माया च भ्रामरी शुभा । विश्वेश्वरो दीर्घ- जिह्वा महास्त्री लाङ्गली परा । चन्द्रिका पार्थिवोघूम्या द्विदन्तः कामवर्द्धनः । शुचिस्मिता च नवमी कान्तिरायत- केश्वरः । चित्तस्याकर्षणकरी तुरीया कुलसुन्दरी” ।
ऌ “ऌकारं चञ्चलापाङ्गि! कुण्डलीं परदेवताम् । अत्र ब्रह्मादयः सर्व्वे तिष्ठन्ति सततं प्रिये! । पञ्चदेवमयं वर्णं चतुर्ज्ञानमयं सदा । पञ्चप्राणयुतं वर्णं तथा गुण- त्रयात्मकम् । विन्दुत्रयात्मकं वर्णं पीतविद्युल्लतां यथा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1458,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऌ ऌकारः । स तु नवमस्वरवर्णः । अस्योच्चारण- स्थानं दन्तः । (यदुक्तम् सिद्धान्तकौमुद्याम् “ऌतु- लसानान्दन्ताः” । शिक्षायामपि यथा, -- “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः” ।) स ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति । इति व्याकरणम् ॥ (अयन्तु उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिविधोऽपि प्रत्येकं पुनरनुनासिकाननुनासिकभेदन द्विधेति षड्विधएव ॥) “ऌकारं चञ्चलापाङ्गि कुण्डली परदेवता । अत्र ब्रह्मादयः सर्व्वे तिष्ठन्ति सततं प्रिये ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं चतुर्ज्ञानमयं सदा । पञ्चप्राणयुतं वर्णं तथा गुणत्रयात्मकम् ॥ विन्दुत्रयात्मकं वर्णं पीतविद्युल्लता तथा” । इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायां) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “रेखाधःकुण्डली वक्रा दक्षतो वामतो गता । वह्नीशवायवस्तासु नित्यं सन्ति च नित्यशः” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “ऌः स्थाणुः श्रीधरः शुद्धो मेधाधूम्रावको वियत् । देवयोनिर्द्दक्षगण्डो महेशः कौन्तरुद्रकौ ॥ विश्वेश्वरो दीर्घजिह्वा महेन्द्रो लाङ्गलिः परा । चन्द्रिका पार्थिवो धूम्रा द्विदन्तः कामवर्द्धनः ॥ शुचिस्मिता च नवमी कान्तिरायातकेश्वरः । चित्ताकर्षिणी काशश्च तृतीयकुलसुन्दरी” ॥ इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ (मातृकान्यासे दक्षिणगण्डे न्यस्यतया दक्षिणगण्डेनाप्यभिधानम् । यथा मातृ- [] कान्यासमन्त्रे । “ऌं नमो दक्षिणगण्डे ऌं नमो वामगण्डे” । अनुबन्धविशेषः । एतेन लुङि अङ् स्यात् । यदुक्तम् कविकल्पद्रुमे । “चङ्यह्रस्वोऽथॠर्वा ऌरङ्वानिर्वाथ एः सिचि” । एतेन गम् ऌ औ गतौ इत्यस्य लुङि अगम- दिति स्यात् ॥)
ऌ, व्य, देवमाता । इति मेदिनी एकाक्षरकोषश्च ॥ भूमिः । कुध्रः पर्ब्बतः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-290-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अल्ऌ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अह्अव्ययम् 📚
अदीअद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अद् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अल् 📚 ➤ cl. 1. P. अलति, to adorn, L.; to be competent or able, L.; to prevent,… उमा-कोश
संस्कृत: वर्णविशेषः

अह् 📚 ➤ निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

अदी 📚 ➤ खाने वाला, निगलने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣
अद् 📚cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अलहदीअल् + अह्हल्-अच् संयोग —
अलहदीअह् + अदीहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अदी: अद्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें