🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:33:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलीकाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलीकाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलीकाय

अर्थ: अप्रिय, अरुचिकर

संस्कृत: असत्यवचनम्, अप्रियम् · पर्याय: वितथ, अनृत, कूट

व्युत्पत्ति: अल्+वीकन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलीक (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. अलीक (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलीक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलीकम्अलीकेअलीकानि
द्वितीयाअलीकम्अलीकेअलीकानि
तृतीयाअलीकेनअलीकाभ्याम्अलीकैः
चतुर्थीअलीकायअलीकाभ्याम्अलीकेभ्यः
पञ्चमीअलीकात् / अलीकाद्अलीकाभ्याम्अलीकेभ्यः
षष्ठीअलीकस्यअलीकयोःअलीकानाम्
सप्तमीअलीकेअलीकयोःअलीकेषु
सम्बोधनहे अलीकहे अलीकेहे अलीकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलीक
अलीक
alīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलीक १ वि॰ [सं॰]
१. बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठा । उ॰— (क) सोइ रावनु जग विदित प्रतापी । सुनेहि न स्त्रवनअलीक प्रलापा ।-मानस, ६ ।२५ । (ख) अनख भरी धुनि अलिन की वचन अलीक अमान ।-भिखारी॰, ग्रं॰, भा॰,१, पृ॰ ४८ ।
२. अमान्य । अप्रिय [को॰] ।
३. अल्प । थोड़ा [को॰] ।
अलीक २ संज्ञा पुं॰
१. नापसंद या असत्य चीज ।
२. ललाट ।
३. स्वर्ग । आकाश ।
४. दुःख [को॰] ।
अलीक ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अ=नहीं+हिं॰ लीग] अप्रतिष्ठा ।
अलीक ४ वि॰ मर्यादाररहित । अप्रतिष्ठित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलीक mf(आ, Naiṣ.)n. unpleasing, disagreeable (as a serpent), AV. v, 13, 5
untrue, false, pretended, MBh. &c. little, L.
अलीक n. anything displeasing, ĀśvŚr.; R. ii, 52, 25
falsehood, untruth, Mn. xi, 55, &c.
the forehead (cf. अलिक), heaven, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलीक a. [अल्-वीकन् Uṇ. 4. 25 निपातः] 1 Unpleasing, disagreeable. --2 Untrue, false, pretended; ˚मुग्धः K. 84; अलीककोपकांतेन K. 147; ˚वचन Amaru. 23, 33, 43. --3 Little, not much, few. --कं 1 The forehead; दिशामलीकालकभंगतां गतः K. 4. --2 Anything displeasing, falsehood, untruth. --3 Heaven. --Comp. --मत्स्यः a kind of dish resembling the taste of fish (‘mock-fish’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0174-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलीक न० अल--ईकन् १ अप्रिये, २ ललाटे, च । अलति गच्छत्यधोऽनेन । ३ असत्ये । मिथ्याकथने हि नरक- पातः । तत्र अप्रिये “गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्म- हत्यया” मनुः “तद्यथा स महाराजो नालोकमधिगच्छति” रामा० । विशेषेण अलीकम् व्यलोकम् अत्यन्ताप्रिये “व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज” कुमा० । अलीकमस्त्यस्य सुखा० इनि न ठत् । अलोकोतिद्वति त्रि० स्त्रियां ङीप् । अलीके भवः दिगा० यत् अलीक्यः । मिथ्याभूतभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0412,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलीकं, क्ली, (अल + ईकन् ।) अप्रियं । (“तद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति” । इति रामायणे ।) मिथ्या । इत्यमरः ॥ (“ज्ञातेऽलीकनि- मीलिते नयनयोः” । इति अमरुशतके ।) स्वर्गः । इति मेदिनी ॥ ललाटं । इति हेमचन्द्रः ॥
अलीकं, त्रि, (अल + ईकन् ।) मिथ्या । अप्रियं । अल्पं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-121-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलीक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलीकायअलीक (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अलीक (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलीकाय 📚 ➤ अप्रिय, अरुचिकर
संस्कृत: असत्यवचनम्, अप्रियम् · पर्याय: वितथ, अनृत, कूट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलीक 📚बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें