🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:53:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवः

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव् + अच्
  2. उ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवःअवौअवाः
द्वितीयाअवम्अवौअवान्
तृतीयाअवेनअवाभ्याम्अवैः
चतुर्थीअवायअवाभ्याम्अवेभ्यः
पञ्चमीअवात् / अवाद्अवाभ्याम्अवेभ्यः
षष्ठीअवस्यअवयोःअवानाम्
सप्तमीअवेअवयोःअवेषु
सम्बोधनहे अवहे अवौहे अवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवतिअवतःअवन्ति
मध्यमअवसिअवथःअवथ
उत्तमअवामिअवावःअवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अव
अव
ava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अव १ उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग । यह शब्द जिसमें लगता है उसमें निम्नलिखीत अर्थों की योजना करता है—
१. निश्चय, जैसे अवधारण ।
२. अनादर;जैसे अवज्ञा । अवमान ।
३. ईषत्; न्यूनता या कमी; जैसे अवहनन । अवधात ।
४. निचाई बा गहराई; जैसे—अवतार । अवक्षेप ।
५. व्याप्ति; जैसे— आकाश । अवगाहन ।
अव २ पु अव्य॰ [सं॰ अपि, प्रा॰ अपि] और ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव m. favour, RV. i, 128, 5
(cf. निरव.)
2. अव ind. (as a prefix to verbs and verbal nouns expresses) off, away, down, RV. &c.
(exceptionally as a preposition with abl.) down from, AV. vii, 55, 1
(for another use of this preposition See अव-कोकिल.)
3. अव (only gen. du. अवोर् with वाम्, ‘of you both’, corresponding to स त्वम्, ‘thou’, &c.), this, RV. vi, 67, 11; vii, 67, 4 and (वा for वाम्), x, 132, 5
अव [Zd. pron. ava; Slav. ovo; cf. also the syllable, αὐ in αὐ-τός, αὖ, αὖθι, &c.; Lat. au-t, au-tem, &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव ind. (the initial अ is sometimes dropped, as in पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य Ku. 1. 1) 1 (As a preposition) Away, off, away from, down. --2 (As a prefix to verbs) It expresses (a) determination; अवधृ, अवसो; (b) diffusion, pervasion; अवकॄ, --कीर्ण; (c) disrespect; अवज्ञा, अवमन्; (d) littleness; व्रीहीनवहंति; (e) support, resting upon; अवलंब्; (f) purification, अवदात; (g) depreciation, discomfiture; अवहंति शत्रून् (पराभवति); (h) commanding; अवकॢप्; (i) depression, bending down; अवतॄ, अवगाह्; (j) knowledge; अवगम्, अवै. --3 As the first member of Tat. compounds it means अवक्रुष्ट; अवकोकिलः = अवक्रुष्टः कोकिलया Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0175-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव रक्षणे, गतौ, स्पृहायां, तृप्तौ, शोभायां, श्रबणे, व्याप्तौ आलिङ्गने, प्रार्थने, प्रवेशे, सत्तायां, वृद्धौ, ग्रहणे, बधे, सामर्थ्ये, अवगमे, करणे, इच्छोत्पादने च यथायथं सक० अक० च भ्वादि० सेट् पर० । अवति आवीत् । आव । अघ्यात् । अविता । अवितः अवन् । अविषः । “अवतु वोगिरिसुता शशिभृतः प्रियतमा” उद्भ० । “अरि- समुदयादवतः” नलोदयः । “प्रविष्टीमिनमाविषुः” । य० २३, २९, तत्र तर्पणे “न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी” रघुः । रक्षणे “यदाविथ सखीयतो यदाविथ” ऋ० १, १३१, ५, “आविथ रक्षसि अन्यत्र तर्पयसि” भा० गतौ च आनो “बर्हिः सदताविता” ७, ५९, ६, “अविता [] आगच्छत्” भा० । भक्षणेच “प्रोथदश्वो न यवसेऽविष्यन्यदा” । ७, ३, २, “अविष्यन् भक्षयिष्यन्” “भा० तृष्वविष्यन्नतसेषु तिष्ठति” १, ४८, २, “अविष्यन् भक्षयिष्यन्” भा० एवमन्या- र्थेषूदाहार्य्यम् ।
अव अव्य० अव--अच् । १ निश्चये, २ व्याप्तौ, ३ अनादरे, ४ असाकल्ये ५ आलम्बने, ६ शुद्धौ, ७ परिभवे, ८ नियोगे, ९ निम्नतायां च । अयं चादिः प्रादिश्च “अव ज्ञानावज्ञालम्बशुद्धीषदर्थव्याप्ति पराभवातियोगेषु” गण० र० ज्ञाने अवगतोऽर्थः । अवज्ञाया- मवजानाति । आलम्बने आलम्ब्य यष्टिं गच्छति शुद्धौ अवदातम् । ईषदर्थे अवहन्ति अल्पं हन्ति, व्याप्तौ अव- कीर्ण्णः । परिभवे अवघ्नन्ति । अतियोगे अवघात इत्युदा- हृतञ्च । अनादरे “अवजानासि मां यस्मात्” रघुः अव- मानः । व्याप्तौ अवकाशः असत्यां व्याप्तौ न सर्व्वतः प्रवेशः इति तस्य व्याप्त्यार्थकता । अवगाहते । निश्चये अवस्यति अवसायः अवधारयति । निम्नतायाम् अवनमति अवतरति अवक्षिपति अवाचीनः इत्यादिः । असाकल्य मीषदर्थः । ब्रीहीनवहन्ति अवघातश्च वितुषीकरणार्थ एकदेशमात्रे घातः न तु सर्व्वावयवे इति असाकल्यद्योत- कता पराभवे शत्रून् अवहन्ति पुराभवतीत्यर्थः नियीगे अवक्लप्तिः “एवेचानियोगे” वा० अनियोगोऽनवक्लप्तिः सि० कौ अवकल्पते । अस्य वातो लोपः वगाहः । “अवा- दयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया” वा० उक्तेः क्रोशार्थेऽपि अव- क्रुष्टं कोकिलया अवकोकिलः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव रक्षणे । (यथायथं सकं-अकं-च, भ्वादिं- परं-सेट् ।) गतौ । कान्तौ । स्पृहायामिति यावत् । प्रीतौ । तृप्तौ । द्युतौ । शोभायामिति यावत् । श्रुतौ । आकर्णने इति यावत् । प्राप्तौ । श्लेषे । आलिङ्गने इति यावत् । अर्थने । याच्ञा- यामिति यावत् । वेशे । प्रवेशे इति यावत् । भावे । सत्तायामिति यावत् । वृद्धौ । ग्रहे । आदाने इति यावत् । बधे । सामर्थ्ये । अवगमे । कृतौ । करणे इति यावत् । कामे । इच्छोत्पादने इति यावत् । (इति वोपदेवीयकविकल्पद्रुमः तट्टीका च ॥) “अव रक्षे गतौ कान्तौ प्रीतौ तृप्तौ द्युतौ स्तुतौ । प्राप्तौ श्लेषेऽर्थने वेशे भागे वृद्धौ गृहे बधे । सामर्थ्येऽवगमे कामे धृतौ” । ऊन- विंशतिरर्थाः । कान्तिरिच्छा । द्युतिः शोभा । काम इति ञ्यन्ताद्व्युत्पत्तेरिच्छोत्पादाना इति भेदः । श्लेष आलिङ्गनं । सामर्थ्यं शक्तिः । रक्षणे प्रसिद्धोऽयं । प्रीतौ तु । “न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी” । इति रघुः ॥ अन्यत्र विरल- प्रयोगः । केचित्तु स्तुति-भाग-गृह-काम-धृतीर्न पठित्वा क्रिया-श्रवण-दहन-भावानाहुः । अवति । इति दुर्गादासः ॥
अव, व्य, (अव + अच् ।) उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । निश्चयः । असाकल्यं । अनादरः । इति दुर्गादासः ॥ आलम्बनं । विज्ञापनं । व्यापनं । शुद्धिः । अल्पं । परिभवः । नियोगः । पालनं । इति शब्दरत्ना- वली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-121-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवःअव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव् + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवः 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अव 📚एक उपसर्ग । यह शब्द जिसमें लगता है उसमें निम्नलिखीत अर्थों की योजना कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवः: अव् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें