🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:53:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवकृपा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवकृपा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवकृपा

अर्थ: दुर्बल होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दौर्बल्ये · पर्याय: कारुण्य, करुणा, घृणा, दया, अनुकम्पा

अंग्रेज़ी: to be weak

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्
  2. कृपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्
  3. कृपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्
  4. कृप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्
  5. कृपा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्
  6. कृप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कृपा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृपाकृपेकृपाः
द्वितीयाकृपाम्कृपेकृपाः
तृतीयाकृपयाकृपाभ्याम्कृपाभिः
चतुर्थीकृपायैकृपाभ्याम्कृपाभ्यः
पञ्चमीकृपायाःकृपाभ्याम्कृपाभ्यः
षष्ठीकृपायाःकृपयोःकृपाणाम्
सप्तमीकृपायाम्कृपयोःकृपासु
सम्बोधनहे कृपेहे कृपेहे कृपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कृप (चुरादिगण) · अर्थ: दुर्बल होना (दौर्बल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकृपयतिकृपयतःकृपयन्ति
मध्यमकृपयसिकृपयथःकृपयथ
उत्तमकृपयामिकृपयावःकृपयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कृपयति · लट् (आत्मने.): कृपयते · लिट्: कृपयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कृपयाञ्चक्रे · लुट्: कृपयिता · लुट् (आत्मने.): कृपयिता · लृट्: कृपयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कृपयिष्यते · लोट्: कृपयतात् · लोट् (आत्मने.): कृपयताम् · लङ्: अकृपयत् · लङ् (आत्मने.): अकृपयत · विधिलिङ्: कृपयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कृपयेत · आशीर्लिङ्: कृप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कृपयिषीष्ट · लुङ्: अचकृपत् · लुङ् (आत्मने.): अचकृपत · लृङ्: अकृपयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकृपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कृपण · ण्वुल्: कृपकः · तृच्: कृपयिता · यत्: कृप्यः · तव्य: कृपयितव्यः · अनीयर्: कृपणीयः · क्त: कृपितः · क्तवतु: कृपितवान् · शतृ: कृपयन् · स्य-शतृ: कृपयिष्यन् · शानच्: कृपयमाणः · क्त्वा: कृपयित्वा · ल्यप्: प्रकृपय्य · तुमुन्: कृपयितुम् · णमुल्: कृपम् · क्तिन्: कृप्ति · क्वसु: कृपयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृपा
कृपा
kṛpā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृपा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰कृपालु]
१. बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अनुग्रह । दया । मेहरबानी । यौ॰— कृपादृष्टि = दया की दृष्टि । कृपानिकेत = दे॰कृपायतन । कृपापात्र, कृपाभाजन = दया का पात्र । दया के योग्य । कृपायतन = दया के निवास । दयालु । कृपासिंधु = कृपा के सागर (भगवान्) ।
२. क्षमा । माफी । जैसे—जो कुछ हो गया, सो हो गया; अब कृपा करो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृपा (आ), f., see s.v. below.
कृपा f. (g. भिदादि) pity, tenderness, compassion (with gen. or loc.; कृपां-√ कृ, to pity [with loc.] Nal. xvii; R.), MBh. &c.
N. of a river (v.l. रूपा), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृपा [क्रप्-भिदा˚ अङ् संप्र.] Pity, tenderness, compassion; चक्रवाकयोः पुरोवियुक्ते मिथुने कृपावती Ku. 5. 26; Śānti. 4. 19; सकृपं kindly. --Comp. [] --अन्वित a. merciful. --दृष्टिः f. a look with favour, a kind look.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपा स्त्री क्रप--भिदा० अङ् “कृपेः संप्रसारणञ्च” गणसू० संप्र० । अनुग्रहेच्छायां प्रत्युपकारानपेक्षया परदुःखप्र- हरणेच्छायाम् अमरः “मिथुने कृपावती” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2193,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपा, स्त्री, (क्रपेः सम्प्रसारणञ्चेति भिदादिपाठादङ् टाप् च ।) करुणा । इत्यमरः । १ । ७ । १८ ॥ (यथा, महाभारते । “उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-177-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृपा" आता है (38)
अनुकंपा दया । कृपा । अनुग्रहदय दया । कृपा । करुणाअभिप्रणय प्रेम । कृपा । अनुग्रहफजल अनुग्रह । कृपा । मेहरबानीपसाउ पसाऊ पु † संज्ञा पुं॰ प्रसाद । प्रसन्नता । कृपा । अनुग्रहरहमत कृपा । दया । मेहरबानीशफकत कृपा । दया । मेहरबानीअकराम बख्शिष । कृपा । अनुग्रहइनायत कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरवानीदरूदा दुआ । शुभकामना । कृपामरहमत अनुग्रह । दया । कृपालुत्फ कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरबानीनवाजिश मेहरबानी । कृपा । दयानिवाजिश कृपा । मेहरबानीइल्तिफात कृपा । दयामेहरबानी दया । कृपा । अनुग्रह । क्रि॰ प्र॰—करना ।—दिखलाना ।—होनाबंदानिवाजी कृपा । अनुग्रह । दयाकरुणादृष्टि दयादूष्टि । कृपाछो छोह । प्रेम । प्रीति । चाहप्रसाद प्रसन्नतासौजन्य सुजन का भाव । सुजनता । भलमनसतअनुग्रह दुसरे का दुःख दुर करने की इछाप्रग्रह ग्रहण करने या पकड़ने का भाव या ढंग । धारणप्रैय प्रिय का भाव । स्नेह । प्रेमहृणिया हृणीया संज्ञा स्त्री॰संप्रसाद प्रसन्न करना । तुष्टीकरणसुविदत्र अतिशय सावधानबत शब्दों पर, विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष—संस्कृत म…सुम्न ऋचा । मंत्रह्रणिया ह्रणीया संज्ञा स्त्री॰ १, लज्जा । ब्रीड़ाप्रसन्नता तुष्टि । संतोषकरम कर्म । काम । करनी । यौ॰—करमभोग= अपने कर्मों का फल । वह दुःख जो अपने कि…साम्मुख्य संमुख का भाव । सामनाछोह ममता । प्रेम । स्नेहमेहर † ^१ संज्ञा स्त्री॰ पत्नी । बीवी । स्त्रीअहसान किसी के साथ नेकी करना । सलूक । भलाई । उपकारकरामत प्रतिष्ठाखाविंदी स्वामित्व । पतित्व

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवकृपाकृपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच् 📚
अन्य सम्भावना: कृपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच् | कृपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + कृप + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवकृपा 📚 ➤ दुर्बल होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दौर्बल्ये · पर्याय: कारुण्य, करुणा, घृणा, दया, अनुकम्पा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृपा 📚बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृपा
करुण रस/दया के नाम (१.७.१९) — कारुण्य, करुणा, घृणा, दया, अनुकम्पा, अनुक्रोश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवकृपा: अव + कृप + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬