🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:42:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवगाह्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवगा+अह्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवगा

अर्थ: शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + गै + अच्
  2. गा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागागेगाः
द्वितीयागाम्गेगाः
तृतीयागयागाभ्याम्गाभिः
चतुर्थीगायैगाभ्याम्गाभ्यः
पञ्चमीगायाःगाभ्याम्गाभ्यः
षष्ठीगायाःगयोःगानाम्
सप्तमीगायाम्गयोःगासु
सम्बोधनहे गेहे गेहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

अह्

अर्थ: निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गा
गा
gā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गा पु † क्रि॰ अ॰ [सं॰ गत, प्रा॰ गअ] गया । उ॰—जो जो गा सतसंग में सों सो बिगरा जाय ।—पलटू॰, भा॰ २,पृ॰३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गा f. a song, L.
1. गा cl. 3. P. जिगाति (RV.; जगाति, Naigh. ii, 14 (v.l.); Subj. जिगात्; Impv. जिगातु; aor. अगात्; 3. pl. अगन्, BhP. i, 9, 40; Subj. [1. sg. गेषम्, see अनु- and उप-], 2. sg. गास्, 3. sg. गात्, 2. pl. गात, 3. pl. गुर्; [perf. जिगाय, see उद्-], perf. Pot. जगायात् [Naigh. ii, 14] RV. x, 28, 1; inf. गातवे, RV. ii, 3, 1; in Class. Sanskṛt only the aor. P. अगात् occurs, for Ā. See अधि-; aor. Pass. अगायि, अगासाताम्, Kāś. on Pāṇ. ii, 4, 45 and 77; cl. 2. P. गाति, Naigh. ii, 14; Ā. गाते, Dhātup. xxii, 53) to go, go towards, come, approach (with acc. or loc.), RV.; AV. &c.; to go after, pursue, RV. iv, 3, 13; x, 18, 4; to fall to one's (dat.) share, be one's (acc.) due, viii, 45, 32; Ragh. xi, 73; to come into any state or condition (acc.), undergo, obtain, MBh. iii, 10697; R. &c.; to go away (from abl.; to any place loc.), RV. x, 108, 9; to come to an end, Naiṣ. viii, 109; to walk (on a path acc. or instr.), RV. viii, 2, 39 and 5, 39; (जिगाति) to be born, Vop. on Dhātup. xxv, 25 : Desid. जिगीषति, to desire to go, BhP. ii, 10, 25;
गा [cf. βίβημι, ἔβην; Old Germ. gām, gās, &c.; Goth. ga-tvo; Eng. to go.]
2. गा mfn. Ved. ifc. ‘going’ (cf. अ-गा; अग्रे-, तमो-, पुरो-, समन- and स्वस्ति-गा), Pāṇ. iii, 2, 67.
3. गा mfn. (√ गै) ifc. ‘singing’, see साम-गा
गा f. See s.v. 3. ग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गा {1} or {c2c} A., {c3c} P. (गाते, जिगाति) 1 To go, see इ. --2 To come to any [] state or condition. --3 To praise, sing.
गा A song, verse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गा गतौ सक० भ्वा० आ० अनिट् । गाते अगास्त जगे ।
गा स्तुतौ सक० जन्मनि अक० जुहो० वैदिकोऽयं धातुः सार्वधातुके अभ्यासस्येत्त्वञ्च । जिगाति अगासीत् । जगौ । “सोमो- जिगाति गातुविद्” ऋ० ३ । ६२ । १३ । “जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतनः” ३ । १२ । २ । “स्वेषु क्षयेषु प्रथमो- जिगाति” १० । ८ । २ । इङादेशस्य इणादेशस्य च गाते रूपं तत्तद्धातौ उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गा, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- सकं-सेट् ।) ङ, गाते । इति दुर्गादासः ॥
गा, र लि स्तुतौ । जन्मनि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां-परं-सकं-सेट् ।) र, वैदिकः । लि, जगाति । इति दुर्गादासः ॥
गा, स्त्री, (जगाति स्तौति अनया । गा स्तुतौ + क्विप् ।) गाथा । इति पुरुषोत्तमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवगागा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + गै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: गा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + गै + अच्
अह्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवगा 📚 ➤ शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

अह् 📚 ➤ निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अवगाह्अवगा + अह्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवगा: अव + गै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें