🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवघात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवघात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवघात

अर्थ: प्रहार करना

व्युत्पत्ति: अव+हन्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवघात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवघात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. घात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + हन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवघात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवघातःअवघातौअवघाताः
द्वितीयाअवघातम्अवघातौअवघातान्
तृतीयाअवघातेनअवघाताभ्याम्अवघातैः
चतुर्थीअवघातायअवघाताभ्याम्अवघातेभ्यः
पञ्चमीअवघातात् / अवघाताद्अवघाताभ्याम्अवघातेभ्यः
षष्ठीअवघातस्यअवघातयोःअवघातानाम्
सप्तमीअवघातेअवघातयोःअवघातेषु
सम्बोधनहे अवघातहे अवघातौहे अवघाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवघात
अवघात
avaghāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवघात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चोट । ताड़न । घन । प्रहार ।
२. कूटना [को॰] ।
३. अकाल मृत्यु । अस्वाभाविक मृत्यु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-घात &c. See अव-√ हन्.
अव-घात m. a blow, Sāh. &c.
threshing corn by bruising it with a wooden pestle in a mortar of the same material, Jaim.; Kathās. &c.
(for अव घट्ट, q.v.) a hole in the ground, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवघातः [अव हन्-घञ्] 1 Striking. --2 Hurting, killing. --3 A violent or sharp blow, stroke or blow in general; कर्णावघातनिपुणेन च ताड्यमाना दूरीकृताः करिवरेण (भृंगाः) Nītipr. 2; अधरे दत्तदंतावघाते S. D. --4 Threshing corn by bruising it with a wooden pestle in a mortar. --5 Unnatural or accidental death.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0192-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवघात पु० अव + हन--घञ् । १ अवहनने तण्डुलादेर्वितुषी करणव्यापारे । अवघातश्च व्रीहिसंस्कारार्थः व्यापारभेदः तदकरणे यज्ञासिद्धिः “व्रीहीन् प्रोक्षति व्रीहीनवहन्ति” इत्यादौ प्रोक्षणादिजन्यः । कालान्तरभाव्यवघातजनको व्या पारो व्रीहिनिष्ठः कल्प्यते प्रोक्षिता ब्रीहय एवावघाताय कल्पन्ते” कुसु० तथाचावघातजन्यः संस्कारः व्रीहिनि ष्ठ इति मीमांसकाः । नैयायिकास्तु “संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिषु” कुसु० उक्तेः पुरुषएव संस्का रोऽदृष्टविमेषो जन्यत इत्याहुः अवघातश्च धर्मिणि सत्येव तदीयवितुषीकरणरूपपरिस्काररूपः २ हननमात्रे ३ ताड- नमात्रे च “कर्णावघातैरपि ताड्यमाना दूरीकृताकरि- वरेण” “अघरे दत्तदन्तावघाते” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0419,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवघातः, पुं, (अव + हन् + घञ् ।) आघात- विशेषः । तण्डुलादिकण्डनं । इति हेमचन्द्रः ॥ काँडान यस्य प्रसिद्धिः । यथा । चरुविधौ विद्या- करवाजपेयी । शास्त्रावधारणवेलायां हि यत्र प्रयोजनाभावादिनिश्चयस्तत्रैव तदुपादानादिलोपः शास्त्रार्थः । यथा कृष्णलेऽवघातादिलोपः । यत्र [] तदनुष्ठानवेलायामेव पुरुषदोषेण प्रयोजनाभावो ज्ञायते तदा प्राक् तन्निश्चयाच्छास्त्रप्रापितः पदार्थो नियमापूर्व्वमात्रार्थमनुष्ठेयमेव । अतएव प्रकृता- वपि आलस्यादिना व्रीह्यादिस्थाने तण्डुलादिषु गृहीतेष्वाघातादि समाचरन्ति याज्ञिकाः । “घाते न्यूने तथा छिन्ने सान्नाय्ये मान्त्रिके तथा । यज्ञे मन्त्राः प्रयोक्तव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधकाः” ॥ सान्नाय्ये हविषि मान्त्रिके मन्त्रसाध्ये अवघातादौ तत्काले मन्त्रपाठाभावेऽपि मन्त्राः प्रयोक्तव्याः । इति शुद्धितत्त्वं ॥ (अपमृत्युः) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवघातअवघात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवघात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | घात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + हन् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवघात 📚 ➤ प्रहार करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवघात 📚चोट । ताड़न । घन । प्रहार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवघात: अव+हन्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें