🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:48:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवचूरि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अव-+चूरि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूरि

अर्थ: जलाना, भस्म करना

संस्कृत: दाहे

अंग्रेज़ी: to burn to ashes

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूर् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चूर् (दिवादिगण) · अर्थ: जलाना, भस्म करना (दाहे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचूरिष्टअचूरिषाताम्अचूरिषत
मध्यमअचूरिष्ठाःअचूरिषाथाम्अचूरिढ्वम् / अचूरिध्वम्
उत्तमअचूरिषिअचूरिष्वहिअचूरिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चूर्यते · लिट् (आत्मने.): चुचूरे · लुट् (आत्मने.): चूरिता · लृट् (आत्मने.): चूरिष्यते · लोट् (आत्मने.): चूर्यताम् · लङ् (आत्मने.): अचूर्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): चूर्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चूरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचूरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचूरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चूरण · ण्वुल्: चूरकः · तृच्: चूरिता · ण्यत्: चूर्यः · तव्य: चूरितव्यः · अनीयर्: चूरणीयः · क्त: चूर्णः · क्तवतु: चूर्णवान् · शानच्: चूर्यमाणः · क्त्वा: चूरित्वा · ल्यप्: प्रचूर्य · तुमुन्: चूरितुम् · णमुल्: चूरम् · घञ्: चूरः · क्तिन्: चूर्ति · क्वसु: चुचूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूर्
चूर्
cūr
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर् cl. 4. ˚र्यते, to burn, Dhātup. xxvi, 49; for cl. 10. ˚रयति See √ चुर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर् {c4c} A. (चूर्यते) To burn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अव-चूरिसमास: अव + चूर् तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: चूर् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवचूरि 📚अव 📚चूर् ➤ अव (संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष…) + चूर् (जलाना, भस्म करना)
संस्कृत: दाहे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अव 📚एक उपसर्ग । यह शब्द जिसमें लगता है उसमें निम्नलिखीत अर्थों की योजना कर…🟠🔵🟣🟢🟤
चूर् 📚cl. 4. ˚र्यते, to burn, Dhātup. xxvi, 49; for cl. 10. ˚रयति See √ चुर्🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अवचूरि = अव + चूरि तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬