🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:08:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवजयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवजयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवजयः

अर्थ: उत्कर्ष होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: जये · पर्याय: श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कणिका, गणिकारिका, अरणि

अंग्रेज़ी: to prosper, to flourish

व्युत्पत्ति: जि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + जि + अच्
  2. अवजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजयःजयौजयाः
द्वितीयाजयम्जयौजयान्
तृतीयाजयेनजयाभ्याम्जयैः
चतुर्थीजयायजयाभ्याम्जयेभ्यः
पञ्चमीजयात् / जयाद्जयाभ्याम्जयेभ्यः
षष्ठीजयस्यजययोःजयानाम्
सप्तमीजयेजययोःजयेषु
सम्बोधनहे जयहे जयौहे जयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जि (भ्वादिगण) · अर्थ: उत्कर्ष होना (जये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजयतिजयतःजयन्ति
मध्यमजयसिजयथःजयथ
उत्तमजयामिजयावःजयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जयति · लिट्: जिगाय · लुट्: जेता · लृट्: जेष्यति · लोट्: जयतात् · लङ्: अजयत् · विधिलिङ्: जयेत् · आशीर्लिङ्: जीयात् · लुङ्: अजैषीत् · लृङ्: अजेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जयन · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जेता · यत्: जेयः · तव्य: जेतव्यः · अनीयर्: जयनीयः · क्त: जितः · क्तवतु: जितवान् · शतृ: जयन् · स्य-शतृ: जेष्यन् · क्त्वा: जित्वा · ल्यप्: प्रजित्य · तुमुन्: जेतुम् · णमुल्: जायम् · क्तिन्: जिति · क्वसु: जिगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जय
जय
jaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. युद्ध, विवाद आदि में विपाक्षियों का परा- भव । विरोधियों को दमन करके स्वत्व या महत्व स्थापन । जीत । विशेष—संस्कृत में जय शब्द पुंलिंग है कितु 'जीत' विजय अर्थ में हिंदी में इसका प्रयोग स्त्रीलिंग में ही मिलता है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—जय मनाना = विजय की कामना करना । समृद्धि चाहना । जय हो = आशीर्वाद जो ब्राह्माण लोग प्रणाम के उत्तर में देते हैं । विशेष—आशीर्वाद के अतिरिक्त इस शब्द का प्रयोग देवताओं की अभिवंदना सूचित करने के लिये भी होता है और जिसमें कुछ याचना का भाव मिला रहता है । जैसे, जय काली की, रामचंद्र जी की जय । उ॰—जय जय जगजननि देवि, सुरनर मुनि असुर सेव्य, भुक्ति भुक्ति दायिनी जय हरणि कालिका ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जय गोपाल । जय श्रीकृष्ण । जय राम, आदि (अभिवादन वचन) ।
२. ज्योतिष के अनुसार वृहस्पाति के प्रौष्ठपद नासक छठे युग का तीसरा वर्ष । विशेष—फलित ज्योतिष के अनुसार इस वर्ष में बहुत पानी बरसता है और क्षत्रिय, वैश्य आदि को बहुत पीड़ा होती है ।
३. विष्णु के एक पार्षद का नाम । विशेष—पुराणों में लिखा है कि सनकादिक ने भगवान के पास जाने से रोकने पर क्रोध करके इसे और इसके भा ई विजय को शाप दिया था । उसी से जय को संसार में तीन बार हिरण्याक्ष, रावण और शिशुपाल का अवतार तथा विजय को हिरण्यकशिपु, कुंभकर्ण और कंस का जन्म ग्रहण करना पड़ा था ।
४. महाभारत या भारत ग्रंथ का नाम ।
५. जयंती या जैत के पेड़ का नाम ।
६. लाग ।
७. युधिष्ठिर का उस समय का बनाबटी नाम जब वे विराट के यहाँ अज्ञातवास करते थे ।
८. अयन ।
९. वशीकरण ।
१०. एक नाग का नाम जिसका वर्णन महाभारत में आया है ।
११. भागवत के अनुसार दसवें सन्वंतर के एक ऋषि का नाम ।
१२. विश्वामित्र के एक पुत्र का नाम ।
१३. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
१४. राजा संजय के एक पुत्र का नाम ।
१५. उर्वशी के गर्भ से उत्पन्न परुवसु के एक पुत्र का नाम ।
१६. वह मकान जिसका दरवाजा दक्खिन की तरफ हो ।
१७. सूर्य ।
१८. अरणी या अग्निमंथ नाम का पेड़ ।
१९. इब्र ।
२०. इंद्र का पुत्र जयंत । विशेष—पुराणों आदि में और भी बहुत से 'जय' नामक पुरुषों के वर्णन आए है ।
जय २ वि॰ (समास में प्रयुक्त) विजयी । जीतनेवाला । जैसे, मृत्युंजय (=मृत्यु को जीतनेवाला) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जय mfn. (√ जि) ifc. conquering, winning See ऋतं-, कृतं-, धनं-जय, पुरं-, शत्रुं-
जय m. (Pāṇ. iii, 3, 56, Kāś.) conquest, victory, triumph, winning, being victorious (in battle or in playing with dice or in a lawsuit), AV. vii, 50, 8; ŚBr. vi; Mn. vii (इन्द्रियाणांज्˚ victory over or restraint of the senses) & x; MBh. &c.
cf. आत्म-, प्राण-, रुग्-
जय m. pl. (parox.) N. of particular verses causing victory (personified as deities, VāyuP. ii, 6, 4 ff.), MaitrS. i, 4, 14; TS. iii; PārGṛ. i, 5; Nyāyam. iii, 4, 24
जय m. sg. Premna spinosa or longifolia, L.
a yellow variety of Phaseolus Mungo, L.
N. of the 3rd year of the 6th lustrum of the Bṛhaspati cycle, VarBṛS. viii, 38
a kind of flute
(in music) a kind of measure
the sun, MBh. iii, 154
Arjuna (son of Pāṇḍu), 266, 7 and iv, 5, 35
Indra, L.
N. of a Ṛṣi (author of RV. x, 180; son of Aṅgiras [RAnukr.] or of Indra; living under the 10th Manu, BhP. viii, 13, 22)
of a spirit, VarBṛS. liii, 48; Hcat. i, 9, 149 and 172
of an attendant of Viṣṇu, BhP. iii, 16, 2
of a Nāga, MBh. v, 3632; ix, 2554
of a Dānava, Hariv. 13093
of a son (of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, vii; of Sṛñjaya, Hariv. 1514; of Suśruta, VP. iv, 5, 12; of Sruta, BhP. ix, 13, 25; of Saṃjaya, 17, 16; of Saṃkṛti, 18; of Mañju, 21, 1; of Yuyudhāna, 24, 13; of Kaṅka, 43; of Kṛṣṇa, x, 61, 17; of Vatsara by Svar-vīthi, iv, 13, 12; of Viśvāmitra, Hariv. 1462; BhP. ix, 16, 36; of Purūravas by Urvaśī, 15, 1 f.)
of an ancient king (11th Cakravartin in Bhārata, L.), MBh. ii, 326
of a Pāṇḍava hero, vii, 6911
of Yudhiṣṭhira at Virāṭa's court, iv, 176
of Aśoka in a former birth, Divyāv. xxvi, 336 f.
of a carpenter, Rājat. iii, 351
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयः [जि भावे अच्] 1 Conquest, triumph, victory, success, winning (in battle, game or a law-suit). --2 Restraint, curbing, conquest as in इंद्रियजय. --3 N. of the sun. --4 N. of Jayanta, son of Indra. --5 N. of Yudhiṣṭhira, the first Pāṇḍava prince. --6 N. of an attendant of Viṣṇu. --7 An epithet of Arjuna. --या 1 N. of Durgā. --2 N. of an attendant of the goddess Durgā. --3 A kind of banner. --4 The third, eighth or thirteenth lunar days of any of the two lunar fortnights. --Comp. --आवह a. conferring victory. --आशिस् f. {1} a prayer for victory. {2} congratulations after victory; a cheer of victory. --उद्धुर a. exulting in victory. --कोलाहलः {1} a shout of victory. {2} a kind of game with dice. --घोषः, --घोषणं, --णा a proclamation of victory. --ढक्का a kind of drum beaten as a sign of victory. --दत्तः N. of Jayanta, Indra's son. --पत्रं a record of victory. --पालः {1} a king. {2} an epithet of Brahmā. {3} an epithet of Viṣṇu. --पुत्रकः a kind of dice. --मंगलः {1} a royal elephant. {2} a remedy for fever. --(लं) a cheer of victory. --यज्ञः the अश्वमेध sacrifice. [] --लक्ष्मीः, --श्रीः the goddess of victory; Ku. 2. 52. --लेखं record of victory. --वाहिनी an epithet of Śacī. --शब्दः {1} a shout of victory. {2} the exclamation ‘jaya’ (hail! glory!) uttered by bards &c. --शृंगं a horn blown to announce a victory. --स्तंभः a trophy, a column erected to commemorate a victory, a triumphal column; निचखान जयस्तंभान्गंगास्रोतोंऽतरेषुसः R. 4. 36. --स्वामिन् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयः, पुं, (जि जये + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) शत्रुपराङ्मुखीकरणम् । जित् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । विजयः २ जयनम् ३ । इत्यमरः । २ । ८ । १० ॥ (यथा, मनुः । ७ । ४४ । “इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥”) अग्निमन्थः । (जयतीति । जि + पचाद्यच् ।) जयन्तः । युधिष्ठिरः । इति मेदिनी । ये, २५ ॥ (एतन्नाम तु विराटगृहे छद्मप्रवाससमये जातम् । यथा, महाभारते । ४ । ५ । ३४ । “जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः । इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः ॥”) विजयनन्दनराजः । स तु इक्ष्वाकुवंशोद्भवः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३५८ ॥ श्रीनारायण- पार्षदः । यथा, -- “एतौ द्वौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥” इति श्रीभागवते । ३ । १६ । २ ॥ (सर्व्वाणि भूतानि जयतीति । जीयते संसार- मनेन वा । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ६७ । “नयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥” नागविशेषः । यथा, महाभारते । ५ । १०३ । १६ । “विरजा धारणश्चैव सुवाहुर्मुखरो जयः ॥” दानवविशेषः । यथा, हरिवंशे । २३४ । ८३ । “जयो निकुम्भः कुपथश्च दानवो ररक्षुरेते दश दानवाधिपम् ॥” दशममन्वन्तरीय-ऋषिविशेषः । यथा, भाग- वते । ८ । १३ । २१ -- २२ । “दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनुः ॥” “हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्त्तिस्तदा द्विजाः ॥” ध्रुववंशीयस्य वत्सरनृपस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव ४ । १३ । १२ । “सुवीथीर्वत्सरस्येष्ठा भार्य्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुञ्च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥” विश्वामित्रपुत्त्रविणेषः । (यथा, तत्रैव । ९ । १६ । ३६ । “एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः ॥” [] ऊर्व्वशीगर्भजातः पुरूरवसः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ९ । १५ । १ । “ऐलस्य चोर्व्वशीगर्भात् षडासन्नात्मजा नृप ! । आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः ॥” राजर्षिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ८ । १४ । “तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । यमं वैवस्वतं तात ! प्रहृष्टाः पर्य्युपासते ॥” इत्युपक्रम्याह । “अङ्गो विष्टश्च वेणश्च दुष्मन्तः सृञ्जयो जयः ॥” धृतराष्ट्रपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, तत्रैव । १ । ६३ । ११७ । “जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ! ॥” सृञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । २९ । २ । “सृञ्जयस्य जयः पुत्त्रो विजयस्तस्य चात्मजः ॥” सञ्जयस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १७ । १६ । “कुशात् प्रतिः क्षात्त्रवृद्धात् सञ्जयस्तत् सुतोजयः ॥” दौष्मन्तेर्मन्योः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ९ । २१ । १ । “वितथस्य सुतात् मन्योर्वृहत्क्षत्त्रो जयस्ततः ॥” युयुधानपुत्त्रः । यथा, तत्रैव । ९ । २४ । १४ । “युयुधानः सात्यकिर्व्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः ॥” भारतादिशास्त्रविशेषः । यथा, भविष्यपुराणे । “अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । विष्णुधर्म्मादिशास्त्राणि शिवधर्म्माश्च भारत ! ॥ कार्ष्ण्यञ्च पञ्चमो वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् । सौराश्च धर्म्मा राजेन्द्र ! मानवोक्ता महीपते ! ॥ जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः ॥” दक्षिणद्बारगृहम् । इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥ वत्सरविशेषः । तत्फलं यथा, -- “क्षत्त्रियाश्च तथा वैश्याः शूद्राश्च नटनर्त्तकाः । पीडितास्ते वरारोहे ! जये सर्व्वे न संशयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-515-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जय" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवजयःजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + जि + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अवजय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवजयः 📚 ➤ उत्कर्ष होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: जये · पर्याय: श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कणिका, गणिकारिका, अरणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जय 📚युद्ध, विवाद आदि में विपाक्षियों का परा- भव । विरोधियों को दमन करके स्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जय
अरणी के और नाम (२.४.६६) — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवजयः: अव + जि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें