🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:18:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवट

अर्थ: विवर, गुफा

संस्कृत: भूमौ वर्तमानं रन्ध्रम् · पर्याय: गर्त

व्युत्पत्ति: अव+अटन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवटःअवटौअवटाः
द्वितीयाअवटम्अवटौअवटान्
तृतीयाअवटेनअवटाभ्याम्अवटैः
चतुर्थीअवटायअवटाभ्याम्अवटेभ्यः
पञ्चमीअवटात् / अवटाद्अवटाभ्याम्अवटेभ्यः
षष्ठीअवटस्यअवटयोःअवटानाम्
सप्तमीअवटेअवटयोःअवटेषु
सम्बोधनहे अवटहे अवटौहे अवटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवट
अवट
avaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भूमि के गड्ढे (1.8.2) गर्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गड्ढ़ा । कुंड ।
२. हाथियों के फँसाने के लिये गड्ढा जिसे तृणादि से आच्छादित कर देते हैं । खाँड़ा । माला ।
३. गले के नीचे कंधे और काँख आदि का गडढ़ा ।
४. एक नरक का नाम ।
५. दाँत का गड्ढा । दंतकोटर [को॰] ।
६. बाजीगर । ऐंद्रजालिक [को॰] । यौ.—अवटनिरोधन, अवटविरोधन=निरकविशेष का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवट m. a hole, vacuity in the ground, SV.; VS. &c.
a hole in a tooth, VarBṛS.
any depressed part of the body, a sinus, Yājñ. iii, 98
a juggler, L.
N. of a man, (g. गर्गादि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (98,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवट a. [अव-अटन्] Produced in a hole. --टः 1 A hole, cavity. --2 A pit; अवटे चापि मे राम प्रक्षिपेमं कलेवरं; अवटे ये निधीयंते Rām. --3 A well. --4 Any low or depressed part of the body, sinus; अवटश्चैवमेतानि स्थानान्यत्र शरीरके Y. 3. 98. --5 A juggler. --Comp. --कच्छपः a tortoise in a hole; (fig.) one who has had no experience, who has seen nothing of the world. --निरोधनः N. of a particular hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0179-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवट पु० अव--अटन् । १ गर्त्ते, २ कूपे, । “रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्म्मः सनातनः । अवटे ये निधीयन्ते” रामा० । “भूतौ- दनो निवेद्यश्च स्कन्धापस्मारिणोऽवटे” सुश्रु० “अवटेष्वव- नयति” शत० ब्रा० । ३ देहस्थ निम्नस्थाने कण्ठमूलादौ च “अवटश्चैवमेतानि स्थानान्यत्र शरीरके” या० स्मृ० “शरीरेयःअवटःकश्चिन्निम्नोदेशः कण्ठमूलकक्षादि” मिता० ४ ऐन्द्रजालिकजीविकावति च गर्गा० यञ् आवट्यः । अव- टभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवटः, पुं, (अव + अटन् ।) खिलं । गत्तः । कूपः । (“रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्म्मः सनातनः । अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः” ॥ इति रामायणे ।) कुहकजीवो । इति विश्व- मेदिन्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवटअवट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवट 📚 ➤ विवर, गुफा
संस्कृत: भूमौ वर्तमानं रन्ध्रम् · पर्याय: गर्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवट 📚गड्ढ़ा । कुंड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें