🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:02:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवद्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवद्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवद्यः

अर्थ: "त्याज्य, निंद्य, प्रशंसा के अयोग्य"

संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. द्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + द्यै + अच्
  3. द्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + द्यै + अच्
  4. द्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अव + द्यै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवद्यःअवद्यौअवद्याः
द्वितीयाअवद्यम्अवद्यौअवद्यान्
तृतीयाअवद्येनअवद्याभ्याम्अवद्यैः
चतुर्थीअवद्यायअवद्याभ्याम्अवद्येभ्यः
पञ्चमीअवद्यात् / अवद्याद्अवद्याभ्याम्अवद्येभ्यः
षष्ठीअवद्यस्यअवद्ययोःअवद्यानाम्
सप्तमीअवद्येअवद्ययोःअवद्येषु
सम्बोधनहे अवद्यहे अवद्यौहे अवद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवद्य
अवद्य
avadya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवद्य १ वि॰ [सं॰]
१. अधम । पापी ।
२. गर्हित । निद्य ।
३. त्याज्य ।
४. कुत्सित । निकृष्ट ।
अवद्य २ संज्ञा पुं॰
१. दोष ।
२. पाप ।
३. निंदा
४. लज्जा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वद्य mfn. (Pāṇ. iii, 1, 101) ‘not to be praised’, blamable, low, inferior, RV. iv, 18, 5 and vi, 15, 12; BhP.
disagreeable, L.
अ-वद्य (अम्), n. anything blamable, want, imperfection, vice, RV. &c.
blame, censure, ib.
shame, disgrace, RV.; AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (99,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवद्य a. 1 Fit to be condemned, censurable, not to be praised; न चापि काव्यं नवमित्यवद्यं M. 1. 2; किमवद्यः करिकुंभजो मणिः Śi. 16. 45. --2 Defective, faulty, blamable, disagreeable, disliked; उदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः R. 7. 70; see अनवद्य also. --3 Unfit to be told. --4 Low, inferior. --5 Sinful. --द्यं 1 A fault, defect, imperfection. --2 Sin, vice. --3 Blame, censure, reproach; उदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः R. 7. 70. --4 Shame. --Comp. --गोहन a. concealing or keeping off want. --भीः f. fear of vices or sin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0181-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवद्य त्रि० वद--यत् न० त० । १ अघमे, २ पापिनि, ३ निन्द्ये, ४ दोषे ५ कथनायोग्ये च । “निरवद्यविद्योद्द्योतेन द्योतितः” दायभा० । “ऋष्यमूकेऽनवद्योऽस्तिं” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवद्यं, त्रि, (न वदति परं गुणं, अवद्यावमाधमार्व्व- रेफाः कुत्सिते इति वदेर्नञि कर्त्तरि यत् ।) अधमं । कुत्सितं । गर्हितं । निकृष्टं । इत्यमरः ॥
अवद्यं, क्ली, अनिष्टं । इति वोपदेवः ॥ पापं । इति पाणिनिः ॥ (“उदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-124-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवद्यःअवद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + द्यै + अच् | द्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + द्यै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवद्यः 📚 ➤ "त्याज्य, निंद्य, प्रशंसा के अयोग्य"
संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, याप्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवद्य 📚अधम । पापी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवद्य
निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, याप्य, अवम, अधम, कुपूय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें