🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:20:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवधूतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवधूतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवधूतः

अर्थ: वासनाओं को त्याग दिया है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवधूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + धू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवधूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवधूतःअवधूतौअवधूताः
द्वितीयाअवधूतम्अवधूतौअवधूतान्
तृतीयाअवधूतेनअवधूताभ्याम्अवधूतैः
चतुर्थीअवधूतायअवधूताभ्याम्अवधूतेभ्यः
पञ्चमीअवधूतात् / अवधूताद्अवधूताभ्याम्अवधूतेभ्यः
षष्ठीअवधूतस्यअवधूतयोःअवधूतानाम्
सप्तमीअवधूतेअवधूतयोःअवधूतेषु
सम्बोधनहे अवधूतहे अवधूतौहे अवधूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवधूत
अवधूत
avadhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवधूत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अवधूतिन्]
१. संन्यासी । साधु । योगी । उ॰—(क) धूत कहौं, अवधूत कहौ, रजपूत कहौ, जोलहा कहौ कोऊ ।— तुलसी ग्रं॰ पृ॰ २२३ । (ख) यह सूरति यह मुद्रा हम न देख अवधुत । जाने होहि न योगी कोइ ।
अवधूत २ वि॰ [सं॰]
१. कंपित । हिला हुआ ।
२. विनष्ट । नाश किया हुआ ।
३. अपमानित । तिरस्कृत [को॰] ।
४. अस्वीकृत [को॰] ।
५. बढ़ा हुआ [को॰] ।
६. आक्रांत [को॰] ।
७. विरक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-धूत mfn. shaken off (as evil spirits), VS. i, 14
removed, shaken away, BhP. &c.
discarded, expelled, excluded, MBh. &c.
disregarded, neglected, rejected, Daś. &c.
touched, R. vi, 82, 62
shaken, agitated (especially as plants or the dust by the wind), fanned, MBh. &c.
that upon which anything unclean has been shaken out or off (cf. अवक्षुत), Mn. v, 125; MBh. xiii, 1577
unclean, BhP.
one who has shaken, off from himself worldly feeling and obligation, a philosopher (ब्रह्म-विद्), BhP.; Rājat.
अव-धूत m. N. of a Śaiva philosopher
अव-धूत n. rejecting, repudiating, MBh. iv, 352 (= Hariv. 4717).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवधूत p. p. 1 Shaken, waved. --2 Discarded, rejected, despised; R. 19. 43. --3 Insulted, humiliated. --4 Excelled, surpassed; Ratn. 2. 8. --5 Attacked, overcome. --6 Separated from worldly attachments. --तः An ascetic who has renounced all worldly attachments and connections; यो विलंघ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते ॥ or अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धूतसंसारबंधनात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वादवधूतोऽभिधीयते ॥. --Comp. --वेश a. undressed, naked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0182-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवधूत त्रि० अव + धू--क्त । १ कम्पिते “पवनावधूतवसनान्तयै- कया” माघः “विदधेऽबधूतसुरसद्मसम्पदम्” माघः । कृष्णयजुर्वेदान्तर्गते २ उपनिषद्भेदे । ३ अभिभूते, ४ निव- र्त्तिते, “अवधूतं रक्षो अवधूता अरातयः” शत० ब्रा० ५ अनादृते च । “यो विलङ्घ्याश्रमान् वर्ण्णान् आत्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्ण्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते” इत्युक्तलक्षणे वर्ण्णाश्रमधर्मत्यागिनि ६ सन्न्यासिनि पु० । “अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धूतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वादवधूतोऽभिधीयते । यथा रविः सर्वर- सान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्व्वभक्षकः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः” इति च तन्निरुक्तिलक्षणे एवमवधूतगीतशब्दे तल्लक्षणं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवधूत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवधूतःअवधूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धूत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + धू + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवधूतः 📚 ➤ वासनाओं को त्याग दिया है

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवधूत 📚संन्यासी । साधु । योगी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬