🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:05:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवरोही

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवरोही

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवरोही

अर्थ: अवर ("न वरः इति अवरः, वृ+अप् बा . " "नीचे) + ऊहिन् (तर्क करने वाला, अनुमान लगाने वाला)

अंग्रेज़ी: descending, VarBṛS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवरोहिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवरोहिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवरोहीअवरोहिणौअवरोहिणः
द्वितीयाअवरोहिणम्अवरोहिणौअवरोहिणः
तृतीयाअवरोहिणाअवरोहिभ्याम्अवरोहिभिः
चतुर्थीअवरोहिणेअवरोहिभ्याम्अवरोहिभ्यः
पञ्चमीअवरोहिणःअवरोहिभ्याम्अवरोहिभ्यः
षष्ठीअवरोहिणःअवरोहिणोःअवरोहिणाम्
सप्तमीअवरोहिणिअवरोहिणोःअवरोहिषु
सम्बोधनहे अवरोहिन्हे अवरोहिणौहे अवरोहिणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवरोहिन्
अवरोहिन्
avarohin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-रोहिन् mfn. descending, VarBṛS.
= अवरोह-वत्, q.v. (g. बलादि, q.v.)
अव-रोहिन् m. the Indian fig-tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (103,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवरोहिन् a. Descending. --m. (ही) N. of the Indian fig-tree (वट). --णी A particular condition (दशा) brought about by a particular position of the stars; उच्चांगपंचभस्थस्य दशा स्यादवरोहिणी ॥ तस्यामल्पमवाप्नोति फलं क्लेशाच्छुभं नरः ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0187-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरोहिन् त्रि० अव + रुह--णिनि । १ वटवृक्ष । २ अवतरण- कर्त्तृमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । सा च ज्योतिषोक्ते ३ दशाभेदे तथा हि दशाशब्देवक्ष्यमाणस्य “आचं कुराजीशबुकेशुपूर्वा” [] इत्यादिक्रमस्यानुसारेण जन्मनक्षत्रावधितत्तदशाधिपानामनु- क्रमेण या दशा सा आरोहिणी तेषु चन्द्रादिपर्य्यन्तानां क्रमेण यथासम्भवं तेषामेव भोगेन पुनरवरोहेण सूर्य्यादीनां या दशा सावरोहिणी । तथाहि “आग्नेयादि त्रिरावृत्त्या तानि विंशोत्तरीयके” इत्युक्तदिशा जन्मनक्षत्रानुसारेण दशाधिषे आनीते तदुत्तरं तदुत्तरोत्तरपठितानां ग्रहाणां दशा । तत्र यस्य सूर्य्यदशायां जन्म तस्य आरोहिण्येव दशा यस्य तु चन्द्रादिदशायां जन्म तस्य तदुत्तरारोहक्रसेण कुजादि- दशा आरोहिणी एवं शुक्रान्तदशाः परिसमाप्य सूर्य्या- दीनां या दशा सैव अवरोहिणीति व्यपदिश्यते इति सम्प्रदायविदः । अन्ये तु स्वस्वभोग्य कालस्यार्द्धे प्रथममा रोहिणी दशा शेषार्द्धे अवरोहिणीत्याहुः । साच ग्रहविशेषे विशेषफलदा । यथोक्तम् “उच्चाङ्गपञ्चभस्थस्य दशा स्याद- वरोहिणी । तस्यामल्पमवाप्नोति फलं क्लेशाच्छुभं नरः । मित्रोच्चांशगतस्यैषा नूनं मध्यफला भवेत् । सैवानिष्ट- फलानर्था नीचार्य्यंशगतस्य च । नीचाङ्गपञ्चभस्थस्य दशावरोहिणी मता । तस्यां शुभफलं श्रेष्ठमक्लेशादेव जायते । शत्रुनीचांशगस्यैषा किञ्चित्कष्टफलाऽधमा । मित्रोच्चांशगतस्यास्य सैव सम्पूर्णदा मता” । इति सामा- न्यतोऽभिधाय” “दशाऽवरोहा दिननायकस्य कृषिक्रिया- वित्तगृहेष्टनाशम् । चौराग्निपीडां कलहं विरोधं नरेश- कोपं कुरुते विदेशम्” सू० । “निशाकरस्याप्यवरोहकाले स्त्रीपुत्रमित्राम्बरसौख्यहानिम् । मनोविकारं स्वजनैर्विरोधं चौराग्निभूतैर्लयमेति कष्टम्” । च० “धरासुतस्यावप्यरीहकाले स्थानार्थनाशं कलिकोपदुःखम् । विदेशवासं स्वजनैर्विरोधं चौराग्निभूपैः सततं करोति” । म० । “शशाङ्कसूनोस्त्ववरोहिणी या दशा महत् कष्टतरं तु दत्ते । विज्ञानहीनं पदरारसङ्गं नृपाग्निचौरेर्भयमत्र कष्टम्” । बु० । “देवेन्द्रपूज्यस्य दशाऽ- वरोहा करोति सौख्यं सकृदेव नाशम् । सकृद्यशःकान्ति- विशेषजालं नरेश्वरत्वं सकृदेव याति” । वृ० । “भृगोः सुत- स्याप्यवरोहकाले प्रचण्डवेश्यागमनं धनाप्तिम् । स्त्रीपुत्त्र- बन्ध्वार्त्तिमनोविकारम् भ्रूमूलरोगं मदनार्त्तिमेति” शु० । “दिनेशसूनोस्त्ववरोहकाले राज्यच्युतिं दारसुतार्थनाशम् । भाग्यक्षयं भूपतिकोपयुक्तं प्रेष्यत्वमायाति गुदाक्षिरोगम्” सर्वार्थचि० राहुकेत्वोस्त्वारोहावरोहयोर्विशेषो नास्ति
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवरोहीअवरोहिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवरोही 📚 ➤ अवर ("न वरः इति अवरः, वृ+अप् बा . " "नीचे) + ऊहिन् (तर्क करने वाला, अनुमान लगाने वाला)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): descending, VarBṛS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवरोहिन् 📚mfn. descending, VarBṛS🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अवरोहिन् = अवर + ऊहिन् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬