🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:39:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवलग्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवलग्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवलग्न

अर्थ: चिपका हुआ, लगा हुआ, सटा हुआ ।

संस्कृत: देहमध्यः · पर्याय: मध्यम, मध्य

व्युत्पत्ति: अव+लग्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवलग्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवलग्नःअवलग्नौअवलग्नाः
द्वितीयाअवलग्नम्अवलग्नौअवलग्नान्
तृतीयाअवलग्नेनअवलग्नाभ्याम्अवलग्नैः
चतुर्थीअवलग्नायअवलग्नाभ्याम्अवलग्नेभ्यः
पञ्चमीअवलग्नात् / अवलग्नाद्अवलग्नाभ्याम्अवलग्नेभ्यः
षष्ठीअवलग्नस्यअवलग्नयोःअवलग्नानाम्
सप्तमीअवलग्नेअवलग्नयोःअवलग्नेषु
सम्बोधनहे अवलग्नहे अवलग्नौहे अवलग्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवलग्न
अवलग्न
avalagna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमर का मध्य भाग (2.6.80) मध्यम · मध्य · नपुं॰ · अन्तिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवलग्न १ वि॰ [सं॰] लगा हुआ । मिला हुआ । संबंध रखनेवाला ।
अवलग्न २ संज्ञा पुं॰ शरीर का मध्य भाग । धबु । माझा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-लग्न mfn. hanging down from (in comp.), Ragh. xvi, 68, &c.
अव-लग्न m. n. the waist, Śiś. ix, 49, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (103,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवलग्न a. 1 Clinging or adhering to, touching, in contact with; विपुलतरनिरंतरावलग्न Śi. 7. 71. --2 Hanging down. --3 Placed contiguously, impressed. --ग्नः The waist.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0187-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलग्न पु० अव + लग--क्त नि० इडभावः लस्ज--क्त वा । (माजा) १ देहमध्यभागे । २ सम्बद्धमात्रे त्रि० । “विपुल- तरोन्मुखलोचनावलग्नम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलग्नः, पुं, क्ली, (अवलग्यते इति अव + लग + क्त । इडभावः । लस्ज + क्त, वा ।) मध्यदेशः । इत्य- मरः ॥ माजा इति भाषा । (“विपुलतरोन्मुख- लोचनावलग्नम्” । इति माघः ।)
अवलग्नः, त्रि, (अव + लग + क्त ।) संलग्नः । संयुक्तः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवलग्नअवलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवलग्न 📚 ➤ चिपका हुआ, लगा हुआ, सटा हुआ ।
संस्कृत: देहमध्यः · पर्याय: मध्यम, मध्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवलग्न 📚लगा हुआ । मिला हुआ । संबंध रखनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवलग्न
कमर का मध्य भाग (२.६.८०) — मध्यम, मध्य, नपुं॰, अन्तिम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवलग्न: अव+लग्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें