🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:19:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवलेखन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवलेखन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवलेखन

अर्थ: लिखना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अक्षरविन्यासे

अंग्रेज़ी: to write,to scratch,to draw, to scribble

व्युत्पत्ति: लिख्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लेखन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लिख् + ल्युट्
  2. अवलेखन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लेखन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेखनम्लेखनेलेखनानि
द्वितीयालेखनम्लेखनेलेखनानि
तृतीयालेखनेनलेखनाभ्याम्लेखनैः
चतुर्थीलेखनायलेखनाभ्याम्लेखनेभ्यः
पञ्चमीलेखनात् / लेखनाद्लेखनाभ्याम्लेखनेभ्यः
षष्ठीलेखनस्यलेखनयोःलेखनानाम्
सप्तमीलेखनेलेखनयोःलेखनेषु
सम्बोधनहे लेखनहे लेखनेहे लेखनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लिख् (तुदादिगण) · अर्थ: लिखना (अक्षरविन्यासे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलिखतिलिखतःलिखन्ति
मध्यमलिखसिलिखथःलिखथ
उत्तमलिखामिलिखावःलिखामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लिखति · लिट्: लिलेख · लुट्: लेखिता · लृट्: लेखिष्यति · लोट्: लिखतात् · लङ्: अलिखत् · विधिलिङ्: लिखेत् · आशीर्लिङ्: लिख्यात् · लुङ्: अलेखीत् · लृङ्: अलेखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लेखन · ण्वुल्: लेखकः · तृच्: लेखिता · ण्यत्: लेख्यः · तव्य: लेखितव्यः · अनीयर्: लेखनीयः · क्त: लिखितः · क्तवतु: लिखितवान् · शतृ: लिखन् · स्य-शतृ: लेखिष्यन् · क्त्वा: लिखित्वा · ल्यप्: प्रलिख्य · तुमुन्: लेखितुम् · णमुल्: लेखम् · घञ्: लेखः · क्तिन्: लिक्ति · क्वसु: लिलिख्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लेखन
लेखन
lekhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ लेखनीय, लेख्य]
१. लिखने का कार्य । अक्षराविन्यास । अक्षर बनाना ।
२. लिखने की कला या विद्या ।
३. चित्र बनाना । उ॰— जल बिनु तरंग, भीति बिनु लेखन बिनु चेतहि चतुराई ।— सूर (शब्द॰) ।
४. हिसाब करना । लेखा लगाना । कूतना ।
५. छर्दन । उलटी करना । वमन करना । कै करना ।
६. औपध द्वारा रसादि सप्त धातुओं या वात आदि दोषों का शोषण करके पतला करना ।
७. इस काम के लिये उपयुक्त औषध ।
८. शल्य क्रिया में काटना, चोरना वा खरोंचना (को॰) ।
९. इस काम में प्रयुक्त होनेवाला औजार आदि (को॰) ।
१०. एक प्रकार काट सरकंड़ा या नरसल जिसकी कलम बनाते हैं (को॰) ।
११. भोज- पत्र का वृक्ष (को॰) ।
१२. भोजपत्र या ताड़पत्र, जिसपर प्राचीन काल में लिखा जाता था ।
१३. खाँसी ।
१४. उद्दीपन । उत्तेजन (को॰) ।
लेखन २ वि॰ [सं॰]
१. खुरचनेवाला ।
२. दीप्त करनेवाला । उत्तेजक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखन mf(ई)n. scratching, scraping, scarifying, lancing, Suśr.
exciting, stimulating, attenuating, ib.; ŚārṅgS.; Bhpr.
लेखन m. Saccharum Spontaneum (a sort of reed of which pens are made), W.
लेखन n. the act of scratching or scraping, lancing, scarifying, Car.; Suśr.
touching, coming in contact (said of heavenly bodies), AV.Pariś.
writing down, transcribing, Kathās.; Pañcat.
an instrument for scraping or furrowing, Kauś.
Betula Bhojpatra (the bark of which is used for writing), L.
the leaf of the palm tree (used for the same purpose), W.
making thin, attenuating, reducing corpulency (see next).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखन a. (नी f.) [लिख-ल्यु ल्युट् वा] 1 Writing, painting, scratching &c. --2 Exciting, stimulating. --नः A kind of reed of which pens are made. --नं 1 Writing, transcribing. --2 Scratching, scraping. --3 Grazing, touching. --4 Attenuating, making thin or emaciated. --5 Cutting or making incisions (in surgery). --6 Scripture. --7 An instrument for scraping. --8 A kind of birch-tree. --9 A palm-leaf (for writing upon). --नी 1 A pen, writing-reed, reed-pen. --2 A spoon. --Comp. --साधनं writing materials or apparatus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखन न० लिख० ल्युट् । १ पत्रादौ वर्णादिविन्यासे, २ छर्दने च । आधारे ल्युट् । ३ भूर्ज्जपत्रे मेदि० । लिख्यते- ऽनया ल्युट् । ४ काशे राजनि० ५ लेखनसाधने (कलम) स्त्री ङीप् । “मस्याधारं लेखनीञ्च” इति ति० त० । ६ रोगोत्सारणार्थशस्त्रभेदे स्त्री ७ अञ्जनाङ्गे व्यापारभेदे ८ चूर्णभेदे च न० । ९ लेखनसाधनवर्त्तिभेदे स्त्री भावप्र० तत्र लक्षणक्रियां तत्साधनलेखनीप्रमाणञ्चोक्तं यथा “लेखनं क्षारतिक्ताम्लरसैरञ्जनमुच्यते । नेत्रवर्त्म- सिराजालश्रोत्रशृङ्गाटकस्थितम् । मुखलालाक्षिमि- र्दोपमुत्क्लेश्य स्रावयेच्च तत्” । तद्वर्त्तिमानं तत्रैव “एरण्डमात्रारत्रिस्तु लेखनी स्यात् प्रमाणतः । चूर्णं तु लेखनं वैद्यैर्द्विशलाकं प्रदीयते । तस्य शलाकास्वरूपादि तत्रैव “मुखे सुकुमुमाकारा कलायपरिमण्डला । अष्टा- [] ङ्गुला शलाका स्यादश्मजा धातुजाऽथ वा” कलायपरिम- ण्डला अग्रे कलायवद् वर्तुला । “ताम्रलोहाश्मसंजाता शलाका लेखने मता” । चन्द्रोदयाख्या लेखनी वर्त्तिश्च तत्रोक्ता यथा “शङ्खनाभिविभीतस्य मज्जा पथ्या मतः- शिला । पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम । छागक्षीरेण संपिष्य वर्त्तिं कुर्य्यात् यवोन्मिताम् । एरण्डमात्रां संपिष्य जलैः कुर्य्याद्यथाञ्जनम् । तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् । रात्र्यन्धं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रोदया हरेत्” । रसक्रिया लेखनी तत्रैवोक्ता यथा “तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थासिताशङ्खमनःशिला । गैरिकं सिन्धुफेनञ्च मरिचं चेति चूर्णयेत् । संयोज्य मघुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् । वर्त्मरीगार्शतिभिरकाच- शुक्लहरीं पराम्” । चूर्णलेखनञ्च तत्रोक्तं यथा “दक्षा- ण्डत्वक्शिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः । अञ्जनं हरते नित्यं सर्वानक्षिगदान् बलात्” दक्षः कुक्कुटः” । अक्षरलेखनी- प्रमाणादि योगिनीतन्त्रोक्तं यथा “वंशसूठ्या लिखेद् यस्तु तस्य हानिर्भवेद् ध्रुवम् । ताम्रसूच्या तु विभवो भवेन्न तत्क्षयो भवेत् । महालक्ष्मीर्भवेन्नित्यं सुवर्णस्य शला- कया । वृहन्नलस्य सूच्या वै नातिवृद्धिः प्रजायते । तथा अग्निमयैर्देवि! पुत्रपौत्रघनागमः । रैत्येन विपुला लक्ष्मीः कांस्येन मरणं भवेत् । अष्टाङ्गुल- प्रमाणेन दशाङ्गुलेन चाथ वा । चतुरङ्गुलसूच्या वा यो लिखेत् पुस्तकं शुभे! । तत्तदक्षरसंख्याते स्वल्पायुर्याति वै दिने ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखनं, क्ली, (लिख + ल्युट् ।) छर्द्दनम् । भुर्ज्जत्वफ् । अक्षरविन्यासः । इति मेदिनी । मे, १२२ ॥ * ॥ भूमौ लेखननिषेधो यथा, -- “न भूमौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तकं लिखेत् ॥” इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥ लेखनाञ्जनम् । यथा, -- “दक्षाण्डत्वक्शिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः । चूर्णितैरञ्जनं प्रोक्तं पुष्पार्म्मादिनिकृन्तनम् ॥” [] दक्षः कुक्कुटः तस्याण्डस्य त्वक् । शिला मनः- शिला । इति भावप्रकाशः ॥
लेखनः, पुं, (लिख + ल्युः ।) काशः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-228-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवलेखनलेखन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लिख् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: अवलेखन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवलेखन 📚 ➤ लिखना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अक्षरविन्यासे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लेखन 📚लिखने का कार्य । अक्षराविन्यास । अक्षर बनाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवलेखन: अव + लिख् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें