🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:57:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवश्याय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवश्याय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवश्याय

अर्थ: कुहरा, ओस

संस्कृत: हिमम् · पर्याय: नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय

व्युत्पत्ति: अव+श्यै+ण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवश्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — अव + श्यै + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. श्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + श्यै + घञ्
  4. अवश्य (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  5. अवश्य (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवश्याय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवश्यायःअवश्यायौअवश्यायाः
द्वितीयाअवश्यायम्अवश्यायौअवश्यायान्
तृतीयाअवश्यायेनअवश्यायाभ्याम्अवश्यायैः
चतुर्थीअवश्यायायअवश्यायाभ्याम्अवश्यायेभ्यः
पञ्चमीअवश्यायात् / अवश्यायाद्अवश्यायाभ्याम्अवश्यायेभ्यः
षष्ठीअवश्यायस्यअवश्याययोःअवश्यायानाम्
सप्तमीअवश्यायेअवश्याययोःअवश्यायेषु
सम्बोधनहे अवश्यायहे अवश्यायौहे अवश्यायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवश्याय
अवश्याय
avaśyāya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-श्याय m. (Pāṇ. iii, 1, 141) hoar frost, dew, Nir.; MBh. xii, 5334; R.
pride, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (104,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवश्यायः [अव-श्यै-ण P. III. 1. 141] 1 Frost, dew. --2 Hoarfrost, white dew अवश्यायावसिक्तस्य पुंडरीकस्य चारुतां U. 6. 29. --3 Pride.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0189-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवश्याय पु० अव + श्यै--ण । १ कुज्झटिकायाम्, “अवश्याय- कणास्रावाश्चारुमुक्ताफलत्विषः” भट्टिः । २ अभिमाने च । पृ० ह्रस्वः अवश्ययोऽपि कुज्झटिकायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवश्यायः, पुं, (अवश्यायते शैत्यमापद्यते इति श्यैङ् गतौ + श्याद्व्यधेति णः । ततो आतो युगिति युक् ।) हिमं । इत्यमरः ॥ (“अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला” । इति रामायणे ।) गर्व्वः । इति विश्वप्रकाशः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-128-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवश्याय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवश्यायअवश्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — अव + श्यै + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | श्याय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + श्यै + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवश्याय 📚 ➤ कुहरा, ओस
संस्कृत: हिमम् · पर्याय: नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवश्याय 📚m. (Pāṇ. iii, 1, 141) hoar frost, dew, Nir.; MBh. xii, 5334; R🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवश्याय
ओस/पाले के नाम (१.३.२०) — नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका, बर्फ़, हिमसंहति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अवश्याय = अवश्य + अय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अवश्याय: अव+श्यै+ण (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬