🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:29:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवसरे

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवसरे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवसरे

अर्थ: मौका, सुयोग, समय

संस्कृत: अवसरः · पर्याय: प्रस्ताव, काण्ड, पर्याय, वार, अन्तर

व्युत्पत्ति: अव+सृ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवसर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवसर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवसरःअवसरौअवसराः
द्वितीयाअवसरम्अवसरौअवसरान्
तृतीयाअवसरेणअवसराभ्याम्अवसरैः
चतुर्थीअवसरायअवसराभ्याम्अवसरेभ्यः
पञ्चमीअवसरात् / अवसराद्अवसराभ्याम्अवसरेभ्यः
षष्ठीअवसरस्यअवसरयोःअवसराणाम्
सप्तमीअवसरेअवसरयोःअवसरेषु
सम्बोधनहे अवसरहे अवसरौहे अवसराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवसर
अवसर
avasara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्याय (3.3.155) क्रम
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) (3.3.50) डण्डा · बाण · निन्दित · वर्ग · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवसर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय । काल । उ॰—एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रुप । बिसाल । मानस, १ ।१३१ । अवकाश फुरसत ।
३. इत्तिफाक । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—पाना ।—बीतना ।—मिलना । मुहा॰—अवसर चूकना = मौका हाथ से जाने देना । उ॰— अवसर चूकी ड़ोमिनी गावँ ताल वेताल ।—(कहा॰) । अवसर ताकना=उपयुक्त समय की प्रतीक्षा करना । मौका ढूँढ़ना । अवसर मारा जाना = मौका हाथ से निकल जाना । समय बीत जाना । उ॰—संसारी समय विचारिया क्या गिरही क्या योग । औसर मारा जाता है चेतु बिराने लोग ।—कवीर (शब्द॰) ।
४. एक काव्यालंकार जिसमें किसी घटना का ठीक अपेक्षित समय पर घटित होना वर्णन किया जाय; जैसे—प्रान जो तजैगी बिरहाग में मयंकमुखी, प्रानघाती पापी कौन फूली ये जुही जुही । जौ लौं परदेशी मन भावन विचार कीन्हों तौ लौं तूही प्रकट पुकारी है तुही तुही ।—चितामणि (शब्द॰) ।
५. भूमिका । परिचय़ (को॰) ।
६. साल । वर्ष (को॰) ।
७. वर्षा (को॰) ।
८. एकांत परामर्श [को॰] । यौ॰—अवसरग्रहण = अवकाशग्रहण । अवसरप्राप्त=अवकाशप्राप्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-सर See अव-√ सृ.
अव-सर m. ‘descent (of water)’, rain, L.
occasion, moment, favourable opportunity, Śak. &c.
seasonableness, appropriate place for anything (gen.), Kathās.
any one's (gen.) turn, Pañcat.
leisure, advantageous situation, L.
(= मन्त्र) consultation in private (?), L.
a year, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवसरः 1 Occasion, opportunity, time; उत्पन्नावसरमर्थित्वं M. 3; नास्यावसरं दास्यामि Ś. 2; भवद्गिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः Śi. 2. 8; विसर्जन˚ सत्कारः Ś. 7; ˚प्राप्तं suited to the occasion M. 1; K. 158; ˚तुलिताभिः Pt. 5. 28 equal to the occasion; वेदस्यावसरोऽत्र कः Ks. 5. 62 what has the Veda to do here? --2 (Hence) A fit or proper opportunity, proper or opportune time; शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः Ku. 7. 40; अवसरोयमात्मानं प्रकाशयितुं Ś. 1; see अनवसर also; अवसरोपसर्पणीया राजानः Ś. 6. --3 Space, room, scope; कुमुदेंगना मनसि चावसरं (अलभत) Śi. 9. 41. --4 Leisure, advantageous position. --5 Introduction. --6 A kind of संगति q. v. --7 A year. --8 Raining. --9 Descent. --10 A consultation in private.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसर पु० अव + सृ--अच् । १ प्रस्तावे, जिज्ञासानिवृत्तयेऽवश्य वक्तव्ये २ सङ्गतिभेदे सङ्कतयश्च तच्छशब्दे वक्ष्यन्ते ४ वत्सरे, मन्त्रभेदे, ५ वर्षणे, क्रियास्थितियोग्यतासम्पादकरूपे ६ कालिकेऽवकाशे च । “शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः” कुमा० “अन्योन्यदर्शनप्राप्तोविक्रमावमरं चिरात्” रघुः “अवसर- मधिगम्य तं हरन्त्यः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसरः, पुं, (अव + सृ + अच् ।) प्रस्तावः । मन्त्र- विशेषः । वर्षणं । इति मेदिनी ॥ वत्सरः । क्षणं । इति हेमचन्द्रः ॥ अवकाशः । यथा । “गो- [] बधे एका चेद्बहुभिरित्युपदेशेन दण्डवत् प्राय- श्चित्तानि भवन्तीत्यतिदेशानवसरात् । तदवस- रत्वे प्रत्येकं पूर्णप्रायश्चित्तद्वैगुण्यं स्यात्” । इति प्रायश्चित्वतत्त्वं ॥ (योग्यकालः । क्रियास्थितियोग्य- तासम्पादकरूपः कालिकोऽवकाशः । यथा, -- “कामस्तु बाणावसरं समीक्ष्य” । इति कुमारे । शिष्यजिज्ञासानिवृत्ताववश्यवक्तव्यरूपः सङ्गति- विशेषः । अनन्तरवक्तव्यत्वम् अवसरः । “उप- मानेऽवसरसङ्गतिः” । इति जगदीशः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवसर" आता है (30)
प्रस्ताव अवसरओसर समय । मौका । अवसरबखत † ^१ संज्ञा पुं॰ समय । मौका । अवसरसमै समैया, समो पु संज्ञा पुं॰ काल । अवसर । मौका । दे॰ 'समय'चांस अवसर । मौकाफुरसत अवसर । समयबरिया पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ समय । अवसर । काल । दे॰ 'बेरिया'समय वक्त । काल । जैसे,—समय परिवर्तन- शील है । मुहा॰—समय पर=ठीक वक्त परउत्क इच्छा रखनेवालाक्षण काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…स्थल भूमि । भूभाग । जमीनअवकाश स्थान । जगहपर्याय समानार्थवाची शब्द । समानार्थक शब्द । जैसे, 'इंद्र' का पर्याय' पाकशासन'…प्रक्रम क्रम । सिलसिलाकाला कागज या कोयले के रंग का कृष्ण । स्याह । यौ॰—काला कलूटा ।—काला भुजंगा क…वारी हाथी के बाँधने की जंजीर या अँडुआसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीऔसर पु संज्ञा पुं॰ दे॰ठौर पु संज्ञा पुं॰बीच † ^१ संज्ञा पुं॰महल राजा या रईस आदि के रहने का बहुत बडा और बढ़िया मकान । प्रासादखेवा वह धन जो केवट को नाव द्वारा पार उतारने के बदले में दिया जाय । नाव खेने…बानक वेष । भेस । सजधजबीचु पु् † संज्ञा पुं॰मौका वह स्थान जहाँ कोई घटना घटित हो । घटनास्थाल । वारदात की जगहवक्त समय । काल । मुहा॰—वक्त काटना = (१) किसी प्रकार समय बिताना । (२) जी बहल…गौंटा † संज्ञा पुं॰मुकाम ठहरने का स्थान । टिकान । पड़ावइत्तफाक मेल । मिलाप । एकाइहतियाज अभाव । आवरयकता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवसरेअवसर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवसरे 📚 ➤ मौका, सुयोग, समय
संस्कृत: अवसरः · पर्याय: प्रस्ताव, काण्ड, पर्याय, वार, अन्तर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवसर 📚समय । काल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवसर
अवसर (३.२.२४) — प्रस्ताव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवसरे: अव+सृ+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें