🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:57:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवसारण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवसारण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवसारण

अर्थ: दुर्बल होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दौर्बल्ये

अंग्रेज़ी: to be weak

व्युत्पत्ति: सृ + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + सार + ल्युट्
  2. अवसारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सारण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासारणम्सारणेसारणानि
द्वितीयासारणम्सारणेसारणानि
तृतीयासारणेनसारणाभ्याम्सारणैः
चतुर्थीसारणायसारणाभ्याम्सारणेभ्यः
पञ्चमीसारणात् / सारणाद्सारणाभ्याम्सारणेभ्यः
षष्ठीसारणस्यसारणयोःसारणानाम्
सप्तमीसारणेसारणयोःसारणेषु
सम्बोधनहे सारणहे सारणेहे सारणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सार (चुरादिगण) · अर्थ: दुर्बल होना (दौर्बल्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसारयतिसारयतःसारयन्ति
मध्यमसारयसिसारयथःसारयथ
उत्तमसारयामिसारयावःसारयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सारयति · लट् (आत्मने.): सारयते · लिट्: सारयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): सारयाञ्चक्रे · लुट्: सारयिता · लुट् (आत्मने.): सारयिता · लृट्: सारयिष्यति · लृट् (आत्मने.): सारयिष्यते · लोट्: सारयतात् · लोट् (आत्मने.): सारयताम् · लङ्: असारयत् · लङ् (आत्मने.): असारयत · विधिलिङ्: सारयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): सारयेत · आशीर्लिङ्: सार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सारयिषीष्ट · लुङ्: अससारत् · लुङ् (आत्मने.): अससारत · लृङ्: असारयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सारण · ण्वुल्: सारकः · तृच्: सारयिता · यत्: सार्यः · तव्य: सारयितव्यः · अनीयर्: सारणीयः · क्त: सारितः · क्तवतु: सारितवान् · शतृ: सारयन् · स्य-शतृ: सारयिष्यन् · शानच्: सारयमाणः · क्त्वा: सारयित्वा · ल्यप्: प्रसार्य · तुमुन्: सारयितुम् · णमुल्: सारम् · क्तिन्: सार्ति · क्वसु: सारयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सारण
सारण
sāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का गंध द्रव्य ।
२. आम्रातक वृक्ष । अमड़ा ।
३. अतिसार । दस्त की बीमारी ।
४. भद्रबला ।
५. पारा आदि रसों का संस्कार । दोषशुद्धि ।
६. रावण के एक मंत्री का नाम जो रामचंद्र की सेना में उनका भेद लेने गया था ।
७. आँवला ।
८. गंधप्रसारिणी ।
९. नवनीत । मक्खन ।
१०. गंध । महक ।
११. घर की ओर ले चलना [को॰] ।
१२. शरद् ऋतु की वायु (को॰) ।
१३. तक्र । मट्ठा (को॰) ।
सारण २ वि॰
१. रेचक । प्रिवाहित करने या बहानेवाला ।
२. चिटका हुआ । फटा हुआ ।
३. जिसके सिर पर बालों के पाँच गुच्छे हों [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारण mf(ई)n. id., L.
cracked, split, L.
having five hair-tufts on the head, L.
सारण m. dysentery, diarrhoea, L.
wind during the autumn, L.
Paederia Foetida, L.
Spondias Mangifera, L.
N. of a brother of Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; MārkP.
of one of Rāvaṇa's ministers (sent as ambassador to Rāma), R.
सारण (अम्), n. leading home, Daś.
buttermilk (one fourth part of which is water), L.
a kind of perfume, L.
सारण , सारणि &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारण a. (णी f.) Causing to go or flow. --णः 1 Dysentery. --2 The hog-plum. --णं A kind of perfume.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारण न० सृ--णिच--ल्यु । १ गन्धद्रव्ये धरणिः । २ अतीसा- ररोगे ३ रावणसचिवभेदे च हेमच० । ४ भद्रबलायां धरणिः ५ आम्रातके शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5285,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारणं, क्ली, (सारयतीति । सृ + णिच् + ल्युः ।) गन्धभेदः । इति धरणिः ॥
सारणः, पुं, (सृ + णिच् + ल्युः ।) अतीसाररोगः । रावणमन्त्री । इति हेमचन्द्रः ॥ भद्रवला । इति धरणिः ॥ आम्रातकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-338-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवसारणसारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + सार + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: अवसारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवसारण 📚 ➤ दुर्बल होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दौर्बल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सारण 📚एक प्रकार का गंध द्रव्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवसारण: अव + सार + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें