🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:11:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सारण
sāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का गंध द्रव्य ।
२. आम्रातक वृक्ष । अमड़ा ।
३. अतिसार । दस्त की बीमारी ।
४. भद्रबला ।
५. पारा आदि रसों का संस्कार । दोषशुद्धि ।
६. रावण के एक मंत्री का नाम जो रामचंद्र की सेना में उनका भेद लेने गया था ।
७. आँवला ।
८. गंधप्रसारिणी ।
९. नवनीत । मक्खन ।
१०. गंध । महक ।
११. घर की ओर ले चलना [को॰] ।
१२. शरद् ऋतु की वायु (को॰) ।
१३. तक्र । मट्ठा (को॰) ।
सारण २ वि॰
१. रेचक । प्रिवाहित करने या बहानेवाला ।
२. चिटका हुआ । फटा हुआ ।
३. जिसके सिर पर बालों के पाँच गुच्छे हों [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारण mf(ई)n. id., L.
cracked, split, L.
having five hair-tufts on the head, L.
सारण m. dysentery, diarrhoea, L.
wind during the autumn, L.
Paederia Foetida, L.
Spondias Mangifera, L.
N. of a brother of Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; MārkP.
of one of Rāvaṇa's ministers (sent as ambassador to Rāma), R.
सारण (अम्), n. leading home, Daś.
buttermilk (one fourth part of which is water), L.
a kind of perfume, L.
सारण , सारणि &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1208,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारण a. (णी f.) Causing to go or flow. --णः 1 Dysentery. --2 The hog-plum. --णं A kind of perfume.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारण न० सृ--णिच--ल्यु । १ गन्धद्रव्ये धरणिः । २ अतीसा- ररोगे ३ रावणसचिवभेदे च हेमच० । ४ भद्रबलायां धरणिः ५ आम्रातके शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5285,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारणं, क्ली, (सारयतीति । सृ + णिच् + ल्युः ।) गन्धभेदः । इति धरणिः ॥
सारणः, पुं, (सृ + णिच् + ल्युः ।) अतीसाररोगः । रावणमन्त्री । इति हेमचन्द्रः ॥ भद्रवला । इति धरणिः ॥ आम्रातकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-338-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें