🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:02:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवस्कर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवस्कर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवस्कर

अर्थ: विष्ठा, मल

संस्कृत: पुरीषम्, गुह्यम् · पर्याय: उच्चार, शमल, शकृत्, पुरीष, गूथ

व्युत्पत्ति: अवकीर्यते इति अवस्करः, कृ+अप, सुट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवस्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवस्कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवस्करःअवस्करौअवस्कराः
द्वितीयाअवस्करम्अवस्करौअवस्करान्
तृतीयाअवस्करेणअवस्कराभ्याम्अवस्करैः
चतुर्थीअवस्करायअवस्कराभ्याम्अवस्करेभ्यः
पञ्चमीअवस्करात् / अवस्कराद्अवस्कराभ्याम्अवस्करेभ्यः
षष्ठीअवस्करस्यअवस्करयोःअवस्कराणाम्
सप्तमीअवस्करेअवस्करयोःअवस्करेषु
सम्बोधनहे अवस्करहे अवस्करौहे अवस्कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवस्कर
अवस्कर
avaskara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवस्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मलमूत्र ।
२. मलमूत्रेंद्रिय ।
३. कूडा कर्कट ।
४. कतवारकाना । जहाँ कूडा कर्कट एकत्र रहता है । घूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-स्-कर See अव-√ स्-कॄ-.
अव-स्-कर m. ordure, faeces, Pāṇ. vi, 1, 148
the privities, L.
a place for faeces &c., privy, closet, MBh. iii, 14676, Rājat.
a place for sweepings &c. Comm. on Yājñ. (cf. अव-कर.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवस्करः [अवकीर्यते इत्यवस्करः, कॄ-अप् सुट् P. VI. 1. 148] 1 Ordure, excrement. --2 The privities (गुह्यदेश). --3 Dirt, sweepings (in general); गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनं Nārada. --4 A place for fæces, dung-hill. --Comp. --मंदिरं a privy, water-closet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0191-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्कर पु० अव + कॄ--अप् सुट् । विष्ठादिमले । “वर्चस्केऽव- स्करः” पा० “कुत्सितं वर्चः वर्चस्कमन्नमलस्” सि० कौ । मलमात्रे च । “गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम्” मिता० ना० स्मृ० । अस्मिंन् पक्षे च पृ० सुट् इति भेदः १ अपादाने अप् । २ गुह्यदेशे उपस्थादौ । अवस्करे जातः वुन् । अवस्करकः अवस्करभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्करः, पुं, (अव कीर्य्यते क्षिप्यते इति । अव + कॄ + अप् + सुट् ।) विष्ठा । गुह्यं । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ संमार्जन्यादिनिक्षिप्तधूल्यादि । इत्यमरटीकायां मथुरानाथः सारसुन्दरी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवस्करअवस्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवस्कर 📚 ➤ विष्ठा, मल
संस्कृत: पुरीषम्, गुह्यम् · पर्याय: उच्चार, शमल, शकृत्, पुरीष, गूथ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवस्कर 📚मलमूत्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवस्कर
मल (२.६.६८) — उच्चार, शमल, शकृत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬