🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:57:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवस्तु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवस्तु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवस्तु

अर्थ: निकम्मी वस्तु, तुच्छ बात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवस्तु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवस्तु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अवस्तु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवस्तु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवस्तुअवस्तुनीअवस्तूनि
द्वितीयाअवस्तुअवस्तुनीअवस्तूनि
तृतीयाअवस्तुनाअवस्तुभ्याम्अवस्तुभिः
चतुर्थीअवस्तुनेअवस्तुभ्याम्अवस्तुभ्यः
पञ्चमीअवस्तुनःअवस्तुभ्याम्अवस्तुभ्यः
षष्ठीअवस्तुनःअवस्तुनोःअवस्तूनाम्
सप्तमीअवस्तुनिअवस्तुनोःअवस्तुषु
सम्बोधनहे अवस्तु / हे अवस्तोहे अवस्तुनीहे अवस्तूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवस्तु
अवस्तु
avastu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवस्तु वि॰ [सं॰]
१. जो कोई वस्तु न हो । शून्य ।
२. तुच्छ । हीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वस्तु n. a worthless thing, Kum. v, 66; insubstantiality, the unreality of matter, Kap.; Vedāntas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवस्तु n. [कुत्सितार्थे नञ्] 1 A worthless thing or matter; अवस्तुनिर्बंधपरे कथं नु ते Ku. 5. 66 intent on a bad object. --2 Unreality (of matter), insubstantiality; वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽज्ञानं attribution of unreality; --ता, --त्वं unreality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0191-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्तु न० कुत्सितार्थे न० त० । अपकृष्टे पदार्थे “अवस्तु- निर्बन्धपरे! कथं नु ते” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्तु, क्ली, (न वस्तु । नञ्तत्पुरुषः ।) असद्वस्तु । (यथा, -- “अवस्तुनिर्ब्बन्धपरे कथं नु ते करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः” । इति कुमारे ।) वेदान्तमते अज्ञानादिसकल- जडसमूहः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवस्तु" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवस्तुअवस्तु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवस्तु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अवस्तु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवस्तु 📚 ➤ निकम्मी वस्तु, तुच्छ बात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवस्तु 📚जो कोई वस्तु न हो । शून्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬