🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अविनय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अविनय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अविनय

अर्थ: "अविनीत, दुर्विनीत, अशिष्ट "

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अविनय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अविनय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अविनय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअविनयःअविनयौअविनयाः
द्वितीयाअविनयम्अविनयौअविनयान्
तृतीयाअविनयेनअविनयाभ्याम्अविनयैः
चतुर्थीअविनयायअविनयाभ्याम्अविनयेभ्यः
पञ्चमीअविनयात् / अविनयाद्अविनयाभ्याम्अविनयेभ्यः
षष्ठीअविनयस्यअविनययोःअविनयानाम्
सप्तमीअविनयेअविनययोःअविनयेषु
सम्बोधनहे अविनयहे अविनयौहे अविनयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अविनय
अविनय
avinaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अविनय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़ता । उ॰—अविनय विनय जथारुचि बानी । छमहि देव अति आरति जानी ।-तुलसी (शब्द॰) ।
२. घमंड़ । अभिमान [को॰] ।
३. अपराध । दोष [को॰] ।
अविनय २ वि॰ उद्दंड । धृष्ट । अशिष्ट । घमंड़ी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-विनय m. want of good manners or modesty, bad or rude behaviour, Mn. vii, 40 & 41; Śak. &c.
अ-विनय mf(आ)n. misbehaving Comm. on Kap.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (109,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अविनय a. [न. ब.] Immodest, insolent, ill-behaved, ill-mannered. --यः 1 Want of good manners or modesty; बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः Ms. 7. 40, 41. --2 Rude behaviour, rudeness, immodest or rude act; ˚बहुलतया चाभिनवयौवनस्य K. 143; अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु Ś. 1. 25; indecorum, impropriety of conduct. --3 Incivility, disrespect. --4 Offence, crime, fault. --5 Pride, arrogance, insolence; अविनयमपनय विष्णो Śaṅkara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0195-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविनय पु० अभावे न० त० । १ विनयाभावे । विरोधे न० त० । २ दुर्नये । “अविनयमपनय विष्णोः” शङ्करा० “बहवोऽविनया- न्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः” “वेणोविनष्टोऽविनयान्नहुषश्चैव पार्थिवः” इति च मनुः न० ब० । “विनयशून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0460,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविनयः, पुं, (न विनयः । नञ्तत्पुरुषः ।) विनया- भावः । यथा, -- “बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः । वनस्था अपि राज्यानि विनयात् प्रतिपेदिरे ॥ वेणो विनष्टोऽविनयान्नहुषश्चैव पार्थिवः । सुदासो यवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च” ॥ इति मानवे ७ अध्याये ४०।४१ श्लोकौ ॥ (अशि- ष्टाचारः । यथा, -- “अयमाचारत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यकासु” । इति शाकुन्तले ।) अविनीते त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-131-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अविनय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अविनयअविनय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अविनय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अविनय 📚 ➤ "अविनीत, दुर्विनीत, अशिष्ट "

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अविनय 📚विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अविनय = अवि + नय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें