🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:20:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अविनीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अविनीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अविनीत

अर्थ: "विनयशून्य, दुःशील"

संस्कृत: पर्याय: समुद्धत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अविनीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अविनीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अविनीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअविनीतःअविनीतौअविनीताः
द्वितीयाअविनीतम्अविनीतौअविनीतान्
तृतीयाअविनीतेनअविनीताभ्याम्अविनीतैः
चतुर्थीअविनीतायअविनीताभ्याम्अविनीतेभ्यः
पञ्चमीअविनीतात् / अविनीताद्अविनीताभ्याम्अविनीतेभ्यः
षष्ठीअविनीतस्यअविनीतयोःअविनीतानाम्
सप्तमीअविनीतेअविनीतयोःअविनीतेषु
सम्बोधनहे अविनीतहे अविनीतौहे अविनीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अविनीत
अविनीत
avinīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उद्दण्ड (3.1.23) समुद्धत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अविनीत वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अवनीता]
१. जो विनीत न हो । उद्धत । उ॰— जो, मेरी है सृष्टि उसी से भीत रहूँ मै, क्या अधिकार नहीं कि कभी अविनीत रहूँ मैं । —कामायनी, पृ॰ १९० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-विनीत mfn. badly trained or brought up, ill-mannered, misbehaving, Mn. iv, 67; Yājñ. iii, 155; R. &c.
अ-विनीत See a विनय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (109,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अविनीत a. 1 Immodest, ill bred, unmannered. --2 Acting improperly, wicked, vile. --3 Insolent, rude. --4 Not tamed, ill-trained; Ms. 4. 67. --ता An unchaste woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0195-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविनीत त्रि० न विनीतः । १ विनयशून्ये २ कुत्सितक्रियानुरक्ते ३ उद्धते ४ अदान्ते च । “ववृते विनीतमविनीतशासिभिः” माघः । ५ अशिक्षिते च “नाविनीतैर्व्रजेद्धुर्य्यैर्न च क्षुद्व्या- धिपीडितैः” मनुः । ६ कुलटायां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0460,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविनीतः, त्रि, (न विनीतः । नञ्तत्पुरुषः ।) विनयरहितव्यक्तिः । तत्पर्य्यायः । समुद्धतः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, -- “न चापि प्रतिकूलेन नाविनीतेन रावण ! । राज्यं पालयितुं शक्यं राज्ञा तीक्ष्णेन वा पुनः” ॥ इति रामायणे । अनियमितः । यथा, -- “नाविनीतैर्व्रजेद्धूर्य्ये न च क्षुद्व्याधिपीडितैः” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अविनीत" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अविनीतअविनीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अविनीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अविनीत 📚 ➤ "विनयशून्य, दुःशील"
संस्कृत: पर्याय: समुद्धत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अविनीत 📚जो विनीत न हो । उद्धत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अविनीत
उद्दण्ड (३.१.२३) — समुद्धत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अविनीत = अवि + नीत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें