🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:40:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अविरतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अविरतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अविरतः

अर्थ: "विरामशून्य, न रुकने वाला, सतत, निरन्तर"

संस्कृत: पर्याय: सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अनिश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अविरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अविरत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअविरतःअविरतौअविरताः
द्वितीयाअविरतम्अविरतौअविरतान्
तृतीयाअविरतेनअविरताभ्याम्अविरतैः
चतुर्थीअविरतायअविरताभ्याम्अविरतेभ्यः
पञ्चमीअविरतात् / अविरताद्अविरताभ्याम्अविरतेभ्यः
षष्ठीअविरतस्यअविरतयोःअविरतानाम्
सप्तमीअविरतेअविरतयोःअविरतेषु
सम्बोधनहे अविरतहे अविरतौहे अविरताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अविरत
अविरत
avirata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निरन्तर के नाम (1.1.80) सतत · अनारत · अश्रान्त · सन्तत · अनिश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अविरत १ वि॰ [सं॰]
१. विरामशून्य । निरंतर ।
२. अनिवृत्त । लगा हुआ ।
अविरत २ क्रि॰ वि॰
१. निरंतर । लगातार ।
२. सतत । नित्य । हमेशा ।
अविरत २ संज्ञा पुं॰ विराम का अभाव । नैरंतर्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-विरत mfn. not desisting from (abl.), KaṭhUp.; KātyŚr., uninterrupted, Megh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (109,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अविरत a. 1 Not desisting or ceasing from (with abl.); uninterrupted, continual, unbroken, perpetual; अविरतोत्कंठमुत्कंठितेन Me. 102; Prov. मंदोप्यविरतोद्योगः सदैव विजयी भवेत् ‘slow and steady wins the race’. --2 Abandoned. --तं ind. Eternally, continually; अविरतं परकार्यकृतां सतां Bv. 1. 113.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0196-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविरत न० विरतं विरामः भावे क्त अभावे न० त० । १ विरा- माभावे नैरन्तर्य्ये । कर्त्तरि क्त न० त० । २ विरामशून्ये [] ३ सन्तते द्रव्यादौ त्रि० क्रियाविशेषणत्वे न० । ४ कार्य्याद- निवृत्ते त्रि० । “अविरतदयिताङ्गासङ्गसञ्चारितेन” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0461-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविरतं, क्ली, (न विरतम् । नञ्तत्पुरुषः ।) सततं । अनवरतं । (“अविरतोज्झितवारिविपाण्डुभि- र्विरहितैरचिरद्युतितेजसा” ॥ इति किरातार्ज्जुनीये ।) तद्वति त्रि । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अविरतःअविरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अविरतः 📚 ➤ "विरामशून्य, न रुकने वाला, सतत, निरन्तर"
संस्कृत: पर्याय: सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अनिश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अविरत 📚विरामशून्य । निरंतर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अविरत
निरन्तर के नाम (१.१.८०) — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अनिश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अविरत = अवि + रत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬