🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवी

अर्थ: मेष

संस्कृत: रजस्वला, पर्वतः, मेषः, सूर्यः · पर्याय: रजस्वला, स्त्रीधर्मिणी, आत्रेयी, मलिनी, पुष्पवती

व्युत्पत्ति: अव+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अवि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अवि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. अवि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. अवि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. अवि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअविःअवीअवयः
द्वितीयाअविम्अवीअवीः
तृतीयाअव्याअविभ्याम्अविभिः
चतुर्थीअवये / अव्यैअविभ्याम्अविभ्यः
पञ्चमीअवेः / अव्याःअविभ्याम्अविभ्यः
षष्ठीअवेः / अव्याःअव्योःअवीनाम्
सप्तमीअवौ / अव्याम्अव्योःअविषु
सम्बोधनहे अवेहे अवीहे अवयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवि
अवि
avi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. मदार । आक ।
३. पर्वत ।
४. हवा । वायु ।
५. मेष । भेड़ा ।
६. ऊन ।
७. शिक्षक ।
८. दीवाल ।
९. समूर । मूषिक कंबल ।
१०. बकरा । छाग
११. चूहा [को॰] ।
अवि २ संज्ञा स्त्री॰
१. लज्जा ।
२. ऋतुमती स्त्री ।
३. भेड़ । मेष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवि mfn. (√ अव्), favourable, kindly disposed, AV. v, 1, 9
अवि m. f. a sheep, RV. (mentioned with reference to its wool being used for the Soma strainer), AV. &c.
the woollen Soma strainer, RV.
अवि m. a protector, lord, L.
the sun, L.
air, wind, L.
a mountain, L.
a wall or enclosure, L.
a cover made of the skin of mice, L.
अवि f. an ewe, AV. x, 8, 31, (= अ-वी, q.v.; cf. also अधि) a woman in her courses, L.
अवि [cf. Lith. awi-s; Slav. ovjza; Lat. ovi-s; Gk. ὄϊ-ς; Goth. avistr].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (107,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवि a. Ved. [अव्-इन्] Favourable, kindly or favourably disposed. --विः 1 A sheep; (f. also in this sense); जीनकार्मुकवस्तावीन् Ms. 11. 139, 3. 6, 12. 55. --2 The sun. --3 N. of a tree (अर्क). --4 A goat. --5 A mountain. --6 Air, wind. --7 A woollen blanket (of the [] skin of mice). --8 A blanket, shawl in general. --9 A woollen strainer (for Soma juice). --10 A master. --11 A wall, enclosure. --12 A rat. --विः f. 1 An ewe. --2 Shame. --3 A woman in her courses. [cf. L. ovis; Gr. ois]. --Comp. --कटः [अवि संघाते कटच् P. V. 2. 29 Vārt.] a flock of sheep. --कटोरणः [अविकटे मेघसंघाते देयः उरणः भेषः P. VI. 3. 10] a kind of tribute (consisting of sheep). --गंधा, --गंधिका N. of a plant (= अजगंधा). --दुग्धं, --दूसं, --मरीसं, --सोढं the milk of an ewe. --पटः sheep's skin, a woollen cloth. --पालः [अवीन् पालयति उप. स.] a shepherd. --प्रियः a kind of grass liked by sheep. --(या) N. of a plant. --स्थलं sheep-place; N. of a town; अविस्थलं वृकस्थलं माकंदी वारणावतं Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0194-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवि पु० अव--इन् । १ सूर्य्ये, २ अर्कवृक्षे ३ मेषे, ४ छागे, “महान्त्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः” जिनकार्म्मुक- वस्तावी पृथक् दद्याद् विशुद्धये” इति च मनुः ५ पर्व्वते, ६ मूषिककम्बले, ७ प्रमौ च । ८ लज्जायां स्त्री वा ङीप् । खार्थे कन् । अविशब्दार्थे । भावादौ पुरोहिता० यक् । आविक्यम् तद्भावादौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0450,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अविः, पुं, (अव + इन् ।) सूर्य्यः । पर्ब्बतः । मेषः । इत्यमरः ॥ (“श्वशूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणां” । इति मनुः ।) “मूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनां । गोजावीनां स्त्रियां पुंसां मूत्रवर्ग उदाहृतः” ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ॥) नाथः । मूषिककम्बलः । इति मेदिनी ॥ प्राचीरं वायुः । इति दण्डी ॥
अविः, स्त्री, ऋतुमती । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-131-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवीअवि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अवि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवी 📚 ➤ मेष
संस्कृत: रजस्वला, पर्वतः, मेषः, सूर्यः · पर्याय: रजस्वला, स्त्रीधर्मिणी, आत्रेयी, मलिनी, पुष्पवती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवि 📚सूर्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवि
रजस्वला स्त्री (२.६.२०) — रजस्वला, स्त्रीधर्मिणी, आत्रेयी, मलिनी, पुष्पवती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवी: अव+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें