🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:32:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवीर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवीर

अर्थ: "जो बीर न हो, कायर"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवीर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवीरःअवीरौअवीराः
द्वितीयाअवीरम्अवीरौअवीरान्
तृतीयाअवीरेणअवीराभ्याम्अवीरैः
चतुर्थीअवीरायअवीराभ्याम्अवीरेभ्यः
पञ्चमीअवीरात् / अवीराद्अवीराभ्याम्अवीरेभ्यः
षष्ठीअवीरस्यअवीरयोःअवीराणाम्
सप्तमीअवीरेअवीरयोःअवीरेषु
सम्बोधनहे अवीरहे अवीरौहे अवीराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवीर
अवीर
avīra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वीर mfn. unmanly, weak, RV. vii, 61, 4 and x, 95, 3
having no sons, RV. vii, 4, 6
without heroes, Bālar.
अ-वीर (अम्), n. a country destitute of heroes or men, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (110,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवीर a. 1 Unmanly, effeminate, cowardly. --2 Having no son (as a woman). --3 Helpless. --4 Destitute of men. --रा A woman who has neither sons nor husband; अजातपुत्रा विधवा साऽवीरा परिकीर्तिता; (opp. वीरा which is thus defined; पतिपुत्रवती नारी वीरा प्रोक्ता मनीषिभिः); अनर्चितं वृथा मांसमवीरांयाश्च योषितः Ms. 4. 213; Y. 1. 163.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0197-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवीर त्रि० वीरः पुत्रादिर्नास्ति यस्य । १ पुत्रादिशून्ये । न० त० २ वीर्य्यवद्भिन्ने त्रि० । “पतिपुत्रवती नारी वीरा प्रोक्ता मनीषिभिः” इति परिभाषिता स्त्री वीरा न० त० । ३ पतिपुत्ररहितायां स्त्रियां स्त्री । “अजातपुत्रा विधवा साऽवीरा परिकीर्त्तितेति” स्मृतिः । “मा त्वा वयं सहसावन्नवीराः” ऋ० ७, ४, ६, । “अवीराः पुत्रादि- रहिताः” भा० । “अवीरायाश्च योषितः” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवीरः, त्रि, (नास्ति वीरो यस्य ।) सत्वरुहितः । निर्व्वीर्य्यः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-134-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवीरअवीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवीर 📚 ➤ "जो बीर न हो, कायर"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवीर 📚mfn. unmanly, weak, RV. vii, 61, 4 and x, 95, 3🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें