🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:12:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अशक्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अशक्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अशक्तः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: unable, incompetent (with Inf. or loc. or dat.), Mn.; MBh. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अशक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अशक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअशक्तःअशक्तौअशक्ताः
द्वितीयाअशक्तम्अशक्तौअशक्तान्
तृतीयाअशक्तेनअशक्ताभ्याम्अशक्तैः
चतुर्थीअशक्तायअशक्ताभ्याम्अशक्तेभ्यः
पञ्चमीअशक्तात् / अशक्ताद्अशक्ताभ्याम्अशक्तेभ्यः
षष्ठीअशक्तस्यअशक्तयोःअशक्तानाम्
सप्तमीअशक्तेअशक्तयोःअशक्तेषु
सम्बोधनहे अशक्तहे अशक्तौहे अशक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अशक्त
अशक्त
aśakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अशक्त वि॰ [सं॰] [संज्ञा अशक्ति]
१. निर्बल । कमजोर ।
२. अक्षम । असमर्थ । नाकाबिल । उ॰—होकर अशक्त अकाल में ही काल- कवलित हो रहे ।-भारत॰, पृ॰ १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-शक्त mfn. unable, incompetent (with Inf. or loc. or dat.), Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (112,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशक्त a. Unable, incompetent; ˚ता, --˚त्वं inability.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशक्त त्रि० न० त० “समर्थभिन्ने १ कार्य्याक्षमे” २ पूर्व्वोत्पन्न- मशक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्य्यन्तम्” सा० का० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशक्तं, त्रि, (न शक्तः । नञ्तत्पुरुषः ।) शक्तिरहितं । असमर्थं यथा । मनुः । “बिभृयाद्वेच्छतः सर्व्वान् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता । भ्राताशक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षा कुले स्थितिः” ॥ इति दायतत्त्वम् ॥ “उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते” । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अशक्त" आता है (27)
असमर्थ सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्तदुर्बल जिसे अच्छा बल न हो । कमजोर । अशक्तअनिर जो प्रेरित ना किया जा सके । जो ठेला ना जा सके । अशक्त । शक्ति की कमीअनूर्जित शक्तिहीन । अशक्त । कमजोरविकुंठित शक्तिहीन । अशक्तअपारक असमर्थ । अशक्त । अयोग्य । अदक्षनिसक अशक्त । कमजोर । दुर्बलअच्छम पु वि॰ असमर्थ । अशक्त । लाचारअसकति शक्तिरहित । अशक्तनिढाल गिरा हुआ । पस्त । शिथिल । थका माँदा । अशक्त । सुस्त । क्रि॰ प्र॰— करना…बपुरा बेचारा । अशक्त । गरीब । अनाथनाताकत जिसे ताकत या बल न हो । निर्बल । अशक्तनिरधातु वीर्यहीन । शक्तिहीन । अशक्तनिर्धातु हीनवीर्य । अशक्तविवश जिसका कुछ वश चले । लाचार । बेबस । मजबूरश्लथ शिथिल । ढोलाअक्षम क्षमारहित । असहिष्णुविधुर दुःखीविबल बलरहितपोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचपतला जिसका घेरा, लपेट अथवा चौड़ाई कम हो । जो मोटा न हो । जैसे, पतली छड़ी, प…गतायु जिसकी आयु समाप्तप्राय हो । अत्यंत वृद्धदुबला क्षीण शरीर का । जिसका बदन हलका और पतला हो । कृश । यौ॰—दुबला पतलालटपटा गिरता पड़ता । लड़खड़ाता हुआ । निर्बलता या मद आदि के कारण इधर उधर झुकता…लाचार जिसका कुछ वश न चलता हो । विवश । मजबूरबिजोरा दे॰ 'बिजौरा'अकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अशक्तःअशक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अशक्तः 📚 ➤ निर्बल । कमजोर उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): unable, incompetent (with Inf. or loc. or dat.), Mn.; MBh. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अशक्त 📚निर्बल । कमजोर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬