🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अश्रीः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अश्रीः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अश्रीः

अर्थ: किनारा, कोण समास के अन्त में चतुर,त्रि,पट तथा और कुछ शब्दों के साथ वदल कर 'अस्त्र' हो जाता है

व्युत्पत्ति: अश्+कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अश्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अश्रि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. अश्री (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अश्री (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअश्रीःअश्रियौअश्रियः
द्वितीयाअश्रियम्अश्रियौअश्रियः
तृतीयाअश्रियाअश्रीभ्याम्अश्रीभिः
चतुर्थीअश्रिये / अश्रियैअश्रीभ्याम्अश्रीभ्यः
पञ्चमीअश्रियः / अश्रियाःअश्रीभ्याम्अश्रीभ्यः
षष्ठीअश्रियः / अश्रियाःअश्रियोःअश्रीणाम् / अश्रियाम्
सप्तमीअश्रियाम् / अश्रियिअश्रियोःअश्रीषु
सम्बोधनहे अश्रीःहे अश्रियौहे अश्रियः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अश्री
अश्री
aśrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अश्री संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अलक्ष्मी । दरिद्रा ।
२. दे॰ अश्रि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अश्री f. = अश्रि, ṢaḍvBr.
2. अ-श्री f. ill-luck (personified as a goddess), Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (114,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अश्रिः --श्री f. [अश्यते संहन्यते अनया अश् वंक्र्यादि˚ क्रि; cf. Uṇ. 4. 137] 1 A corner, angle (of a room, house &c.) (changed to अश्र at the end of comp. with चतुर्, त्रि, षट् and a few other words; see चतुरस्र); --अष्टाश्रिर्वै [] वज्रः Ait. Br. --2 The sharp side or edge (of a weapon &c.); वृत्रस्य हंतुः कुलिशं कुंठिताश्रीव लक्ष्यते Ku. 2. 20. --3 The sharp side of anything.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0203-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश्रि(श्री) स्त्री अश्यते संहन्यतेऽनया अश--वङ्क्र्या० क्रि । १ गृहादेः कोणे । आश्रीयते संघातार्थम् आ + श्री- “आङि श्रीहनिभ्यां ह्रस्वश्च” उपा० इन् स च डित् । २ खड्गादेरग्रभागे उभयत्र वा ङीप् । “वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठिताश्रीव- लक्ष्यते” कुमा० वाजपेययूपं प्रकृत्य । “स वा अष्टाश्रिर्भवति तस्मादष्टाश्रिर्भवति” शत० ब्रा० । चतुःपूर्व्वादस्मात् अच्- समा० चतुरश्रः । “कॢप्तोपचारां चतुरश्रवेदीम्” कुमा० योगविभागात् अत्यस्माठप्यच । तेन त्र्यश्रं षडश्रमित्यादि “आयताश्चतुरश्राश्च त्र्याश्रा मण्डलिनस्तथा” शस्त्रलक्षणे सुश्रुतः “वृत्तान्तस्त्र्यश्रपूर्व्वाणां नावाश्राणां पृथक् पृथक्” लीला० । समासान्तविधेरनित्यत्वात् क्वचिन्नाच् । “त्रिरश्रिं हन्ति चतुरश्रिरुग्रः ऋ० १, २५२, २ ।
अश्री(क) नास्ति श्रीर्यस्य नदीत्वाभावात् न ह्रस्वः तेन वा कप् । शोभाशून्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0496,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश्री, स्त्री, अश्रिः । अस्त्रादेरग्रभागः ॥ इत्यमर- टीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-144-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अश्रीःअश्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अश्रि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | अश्री (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अश्रीः 📚 ➤ किनारा, कोण समास के अन्त में चतुर,त्रि,पट तथा और कुछ शब्दों के साथ वदल कर 'अस्त्र' हो जाता है

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अश्री 📚अलक्ष्मी । दरिद्रा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬