🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:11:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अषाढः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अषाढः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अषाढः

अर्थ: अषाढ्या युवता पौर्णमासी आषाढी सा अस्ति यत्र मासे अण् वा हृस्वः अषाढ़ का महीना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अषाढ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अषाढ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअषाढःअषाढौअषाढाः
द्वितीयाअषाढम्अषाढौअषाढान्
तृतीयाअषाढेनअषाढाभ्याम्अषाढैः
चतुर्थीअषाढायअषाढाभ्याम्अषाढेभ्यः
पञ्चमीअषाढात् / अषाढाद्अषाढाभ्याम्अषाढेभ्यः
षष्ठीअषाढस्यअषाढयोःअषाढानाम्
सप्तमीअषाढेअषाढयोःअषाढेषु
सम्बोधनहे अषाढहे अषाढौहे अषाढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अषाढ
अषाढ
aṣāḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-षाढ mfn. (or in RV. अ-षाळ्ह) not to be overcome, invincible, RV.; VS.
born under the Nakṣatra Aṣāḍhā, Pāṇ. iv, 3, 34
अ-षाढ m. the month (generally called) Āṣāḍha, L.
a staff made of Palāśa wood (carried by the student during the performance of certain vows), L.
N. of a teacher, Kāṭh.; ŚBr. i (cf. आषाढि)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (116,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अषाढ a. 1 Ved. Not to be overcome, invincible; Rv. 2. 21. 2. --2 Born under the constellation Aṣāḍha (P. IV. 3. 34). --ढः 1 The month Aṣāḍha commencing with the sun's entrance into Gemini (usually written आषाढ). --2 A staff made of the wood of Palāśa, carried by a religious student or ascetic. --3 N. of the Malaya mountain. --ढा N. of a constellation, the twentieth (पूर्वाषाढा) and twenty-first (उत्तराषाढा) lunar mansions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0205-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अषाढ (शाड) पु० अषाढ(शाड)या युक्ता पौर्णमासी आषाढी (शाडी)सा यत्र मासे अण् वा ह्रस्वः । वैशाखादितस्तृतीये चान्द्राषाढ(ड)मासे । आषाढी पूर्णिमा प्रयोजनमस्य प्रयो- जनार्थे अण् । २ ब्रह्मचारिधार्य्ये दण्डे, तस्य हि आषाढ- पौर्णमास्यां विहितकर्म्मोप्रयोगित्वात् तथात्वम् पृ० ह्रस्वः । अषाढोऽप्युभयत्र । स्वार्थे कन् तत्रैव । सह क्त वेदे- ओत्त्वाभावः षत्वञ्च नं० त० । असोढे त्रि० “अषाढं युत्सु पृतनासु पप्रिम्” यजु० ३४, २० । “अषाढाय सहमानाय वेधसे” ऋ० २, २१, २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अषाढः, पुं, (अषाढया युक्ता पौर्णमासी आषाढी, सा यत्र मासे अण् वा ह्रस्वः । आषाढी पूर्णिमा प्रयोजनमस्य । प्रयोजनार्थे अण् ।) आषाढ- मासः । व्रते पालाशदण्डः । इत्यमरटीकाधृत- द्विरूपकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अषाढ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अषाढःअषाढ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अषाढः 📚 ➤ अषाढ्या युवता पौर्णमासी आषाढी सा अस्ति यत्र मासे अण् वा हृस्वः अषाढ़ का महीना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अषाढ 📚mfn. (or in RV. अ-षाळ्ह) not to be overcome, invincible, RV.; VS🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें