🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:14:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अष्टंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष्टम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष्टम्

अर्थ: व्याप्त होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to pervade,to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष्ट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त
  2. अष्ट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त
  3. अष्ट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअष्टःअष्टौअष्टाः
द्वितीयाअष्टम्अष्टौअष्टान्
तृतीयाअष्टेनअष्टाभ्याम्अष्टैः
चतुर्थीअष्टायअष्टाभ्याम्अष्टेभ्यः
पञ्चमीअष्टात् / अष्टाद्अष्टाभ्याम्अष्टेभ्यः
षष्ठीअष्टस्यअष्टयोःअष्टानाम्
सप्तमीअष्टेअष्टयोःअष्टेषु
सम्बोधनहे अष्टहे अष्टौहे अष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: व्याप्त होना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्षति / अक्ष्णोतिअक्षतः / अक्ष्णुतःअक्षन्ति / अक्ष्णुवन्ति
मध्यमअक्षसि / अक्ष्णोषिअक्षथः / अक्ष्णुथःअक्षथ / अक्ष्णुथ
उत्तमअक्षामि / अक्ष्णोमिअक्षावः / अक्ष्णुवःअक्षामः / अक्ष्णुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अक्षति · लिट्: आनक्ष · लुट्: अक्षिता · लृट्: अक्षिष्यति · लोट्: अक्षतात् · लङ्: आक्षत् · विधिलिङ्: अक्षेत् · आशीर्लिङ्: अक्ष्यात् · लुङ्: आक्षीत् · लृङ्: आक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अक्षण · ण्वुल्: अक्षकः · तृच्: अष्टा · ण्यत्: अक्ष्यः · तव्य: अष्टव्यः · अनीयर्: अक्षणीयः · क्त: अष्टः · क्तवतु: अष्टवान् · शतृ: अक्ष्णुवन् · स्य-शतृ: अक्ष्यन् · क्त्वा: अष्ट्वा · ल्यप्: प्राक्ष्य · तुमुन्: अष्टुम् · णमुल्: अक्षम् · घञ्: अक्षः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आनक्षिवान्

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष्ट
अष्ट
aṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्ट १ वि॰ [सं॰ अष्टन्] आठ ।
अष्ट २ संज्ञा पुं॰ आठ की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अष्ट mfn. (√ अक्ष्; cf. निर्-√ अक्ष्) ‘marked, branded’, only in comp. with -कर्ण
2. अष्ट fr. √ 1. अश्. See अ-समष्ट-क्˚.
3. अष्ट (in comp. for अष्टन्).
4. अष्ट अष्ट or अष्टा with the final अ,आ blended in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (116,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्ट, [न्] त्रि, (अश्नुते अशू व्याप्तौ कन् ।) सप्यशूभ्यां तुट् चेति कनिन् ।) संख्याविशेषः । ८ आट इति भाषा । नित्यबहुवचनान्तशब्दोऽयं । इति व्याक- रणं ॥ अथाष्टवाचकशब्दाः । योगाङ्गं १ वसुः २ शिवमूर्त्तिः ३ दिग्गजः ४ सिद्धिः ५ ब्रह्मश्रुतिः ६ व्याकरणं ७ दिक्पालः ८ अहिः ९ कुलाद्रिः १० ऐश्वर्य्यं ११ । इति कविकल्पलता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अष्ट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अष्टम्अष्ट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: अष्ट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त | अष्ट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष्टम् 📚 ➤ व्याप्त होना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: व्याप्तौ

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष्ट 📚आठ🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अष्टंगअष्टम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अष्टम्: अक्ष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें