🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असकत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अस-+कत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कत

अर्थ: कं जलं शुद्धं तनोति-तन्-ड निर्मली का पौधा रीठा

व्युत्पत्ति: कं जलं शुद्धं तनोति-तन्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकतःकतौकताः
द्वितीयाकतम्कतौकतान्
तृतीयाकतेनकताभ्याम्कतैः
चतुर्थीकतायकताभ्याम्कतेभ्यः
पञ्चमीकतात् / कताद्कताभ्याम्कतेभ्यः
षष्ठीकतस्यकतयोःकतानाम्
सप्तमीकतेकतयोःकतेषु
सम्बोधनहे कतहे कतौहे कताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कत
कत
kata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कत १ संज्ञा [सं॰]
१. निर्मली ।
२. रीठा ।
कत २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ कत] देशी कलम की नोक की आंड़ी काट । क्रि॰ प्र॰—काटना ।—देना ।—मारना ।—रखना । लगान । यौ॰—कतगीर ।—कतजन ।
कत २ अव्य॰ [सं॰ कुतः, पा॰ कुतो] क्यों । किसलिये । काहे को । उ॰—कत सिख देइ हमहिं कोउ माई । गाल करब केहि कर बल पाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
कत ४ वि॰ [सं॰ कियत्]
१. कितना । कितना ।
२. अधिक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कत m. Strychnos Potatorum (cf. the next), L.
N. of a Ṛṣi, Pāṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कतः, --कतकः [कं जलं शुद्धं तनोति तन् --ड Tv.] The clearing-nut plant, (the nut of which is said to clear muddy water); फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यंबुप्रसादनं । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ Ms. 6. 67. --तं --तकं The nut of this tree, see अंबुप्रसादन also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कत पु० कं जलं शुद्धं तनोति तन--ड । १ कतकवृक्षे २ ऋषिभेदे च । कतस्य गोत्रापत्यम् गर्गा० यञ् । कात्य तद्गोत्रापत्ये बहुत्वे तु तस्य लुक् कताः कतगोत्रापत्येषु ब० व० । यञन्तत्वात् यूनिफक् । कात्यायनः तद्गोत्रयुवापत्ये । तस्य छात्राः छण् फकोलुक् । कातीयाः तदीयच्छात्रेषु बहु० व० । कतर्षेश्च विश्वामित्रादुत्पत्तिः विश्वामित्रपुत्रकथने हरि- वं० २७ अ० । “देवश्रवाः कतश्चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः । शालाबत्यां, हिरण्याक्षो रेणोर्जज्ञेऽथ रेणुमान् । [] साटातर्गालवश्चव मुद्गलश्चेति विश्रुताः । मधुच्छन्दोऽजयश्चैव- देवलश्च तथाऽष्टकः । कच्छपोहारितश्चैव विश्वामित्रस्य ते सुताः तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1634-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कतः, पुं, मुनिविशेषः । इत्युणादिकोषः ॥ (अयन्तु विश्वामित्रपुत्त्रानामेकतमः । कं जलं शुद्धं तनोति कं + तन + ड ।) कतकवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-016-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अस-कतसमास: अस + कत तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असकत 📚अस 📚कत ➤ अस (जाना, चमकना, लेना) + कत (कं जलं शुद्धं तनोति-तन्-ड निर्मली का पौधा रीठा)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अस 📚पु वि॰🟠🔵🟢🟤
कत 📚निर्मली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • असकत = अस + कत तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कत: कं जलं शुद्धं तनोति-तन्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें