🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:07:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असमंजस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असमम्+जस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असमम्

अर्थ: "जो बराबर न हो, विषम"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. असम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. सम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  4. सम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  5. असम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसमःअसमौअसमाः
द्वितीयाअसमम्असमौअसमान्
तृतीयाअसमेनअसमाभ्याम्असमैः
चतुर्थीअसमायअसमाभ्याम्असमेभ्यः
पञ्चमीअसमात् / असमाद्असमाभ्याम्असमेभ्यः
षष्ठीअसमस्यअसमयोःअसमानाम्
सप्तमीअसमेअसमयोःअसमेषु
सम्बोधनहे असमहे असमौहे असमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जस

अर्थ: मार डालना, दुःख देना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to hurt, to hit, to strike, to injure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जस् + अच्
  3. जस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जस् (चुरादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना (हिंसायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजसतात् / जसताद् / जसतु / जासयतात् / जासयताद् / जासयतुजसताम् / जासयताम्जसन्तु / जासयन्तु
मध्यमजस / जसतात् / जसताद् / जासय / जासयतात् / जासयताद्जसतम् / जासयतम्जसत / जासयत
उत्तमजसानि / जासयानिजसाव / जासयावजसाम / जासयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जसति · लट् (आत्मने.): जासयते · लिट्: जजास · लिट् (आत्मने.): जासयाञ्चक्रे · लुट्: जसिता · लुट् (आत्मने.): जासयिता · लृट्: जसिष्यति · लृट् (आत्मने.): जासयिष्यते · लोट्: जसतात् · लोट् (आत्मने.): जासयताम् · लङ्: अजसत् · लङ् (आत्मने.): अजासयत · विधिलिङ्: जसेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): जासयेत · आशीर्लिङ्: जस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जासयिषीष्ट · लुङ्: अजसीत् · लुङ् (आत्मने.): अजीजसत · लृङ्: अजसिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अजासयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जसन · ण्वुल्: जासकः · तृच्: जसिता · यत्: जास्यः · ण्यत्: जास्यः · तव्य: जसितव्यः · अनीयर्: जसनीयः · क्त: जस्तः · क्तवतु: जस्तवान् · शतृ: जसन् · स्य-शतृ: जसिष्यन् · शानच्: जासयमानः · क्त्वा: जस्त्वा · ल्यप्: प्रजस्य · तुमुन्: जसितुम् · णमुल्: जासम् · घञ्: जासः · क्तिन्: जस्ति · क्वसु: जेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असम
असम
asama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असम १ वि॰ [सं॰]
१. जो सम या तुल्य न हो । जो बरावर न हो । अस म । उ॰—जो अगम सुगम सुभाव निर्मल असम सम सीतल सदा । —मानस, ३ । २६ ।
२. विषम । ताक । उ॰—लोचन असम अंग भसम चिता की लाइ ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २५९ ।
३. ऊँचानीचा । ऊबड़खाबड़ ।
असम २ संज्ञा पुं॰ एक काव्यालंकार जिसमें उपामान का मिलना असंभव बतलाया जाया; जैसे— प्रलि बन बन खौजत मर जैहौ । मालति कुसुम नहीं तुम पैहौ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-सम mfn. uneven, unequal (either by birth or in surface or number), Mn. x, 73; Kir. v, 7, &c.
odd
अ-सम mf(आ)n. unequalled, without a fellow or equal, RV.; AV. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (119,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असम a. 1 Uneven, odd (as a number); असमशीलाः खलु मृगाः Bv. 1. 2 mean, contemptible. --2 Unequal (in space, number or dignity); असमैः समीयमानः Pt. 1. 74. --3 Unequalled, matchless, unsurpassed; समवतारसमैरसमैस्तटैः Ki. 5. 7; वाद्यविशेषाणामसमः श्रोता K. 12; Ms. 10. 73. --4 Uneven, not level (as ground). --मः N. of Buddha. --Comp. --इषुः, --बाणः, --सायकः ‘having an odd number of arrows,’ epithets of Cupid who has five arrows. --नयन, --नेत्र, --लोचन a. ‘having an odd number of eyes’, epithets of Śiva, who has three eyes. --वृत्तं a metre in which the ganas are not the same in all lines.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0211-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असम त्रि० नास्ति समोयस्य । १ अतुल्ये । “संप्रधार्याब्रवीद्धाता न समौ नासमाविति” मनुः । सुमःयुग्मसंख्यान्वितः २ तद्भिन्ने अयुग्मे विषमे (विजोड) एकत्रिपञ्चादि संख्यान्वितेच यथा मेषादिषु द्वादशराशिषु मेषमिथुनसिंह तुलाधनुःकुम्भाः असमराशयः एवमन्यत्रापि । ३ बुद्धभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असमः, पुं, (नास्ति समो यस्य ।) बुद्धः । इति शब्दरत्नावली ॥
असमः, त्रि, विषमः । अतुल्यः । यथा । “इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतितो मूल- त्वात् प्रकृतिः प्रबोधभयतोऽविद्येति यस्योदिता” । इति कुसुमाञ्जलौ १ स्तवकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-152-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असमम्असम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: असम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | सम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
जसजस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जस् + अच् | जस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जस् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असमम् 📚 ➤ "जो बराबर न हो, विषम"

जस 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असम 📚जो सम या तुल्य न हो । जो बरावर न हो । अस म🟠🔵🟣🟢🟤
जस् 📚cl. 1. Ā. (p. जसमान) to be exhausted or starved, RV. i, 112, 6; vii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
असमंजसअसमम् + जसअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬