🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:08:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असमः

अर्थ: नहीं घबड़ाना, एक समान रहना

संस्कृत: अवैकल्ये

अंग्रेज़ी: to be calm, to be coolheaded

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. असम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नहीं घबड़ाना, एक समान रहना (अवैकल्ये)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसमत् / असमद्असमताम्असमन्
मध्यमअसमःअसमतम्असमत
उत्तमअसमम्असमावअसमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: समति · लिट्: ससाम · लुट्: समिता · लृट्: समिष्यति · लोट्: समतात् · लङ्: असमत् · विधिलिङ्: समेत् · आशीर्लिङ्: सम्यात् · लुङ्: असमीत् · लृङ्: असमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: समन · ण्वुल्: समकः · तृच्: समिता · यत्: सम्यः · तव्य: समितव्यः · अनीयर्: समनीयः · क्त: समितः · क्तवतु: समितवान् · शतृ: समन् · स्य-शतृ: समिष्यन् · क्त्वा: समित्वा · ल्यप्: प्रसम्य · तुमुन्: समितुम् · णमुल्: समम् · घञ्: समः · क्तिन्: सान्ति · क्वसु: सेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सम्
सम्
sam
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सम्पूर्ण (3.1.63) सर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम् अव्य॰ [सं॰] दे॰ सं ।
सम् द्दंड वि॰ [सं॰ समुद् दण्ड]
१. ऊपर उठाया हुआ । जैसे,—हाथ ।
२. (लाक्ष॰) खौफनाक । भयानक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सम् or स्तम् cl. 1. P. समति or स्तमति, to be disturbed (accord. to some ‘to be undisturbed’; cf. √ शम्), Dhātup. xix, 82; cl. 10. P. समयति or स्तमयति, to be agitated or disturbed, Vop.
2. सम् ind. (connected with 7. स and 2. सम, and opp. to 3. वि, q.v.) with, together with, along with, together, altogether (used as a preposition or prefix to verbs and verbal derivatives, like Gk. σύν, Lat. con, and expressing ‘conjunction’, ‘union’, ‘thoroughness’, ‘intensity’, ‘completeness’ e.g. सं√ युज्, ‘to join together’; सं-√ धा, ‘to place together’; सं-धि, ‘placing together’; सं-√ तप्, ‘to consume utterly by burning’; सम्-उच्छेद, ‘destroying altogether, complete destruction’; in Ved. the verb connected with it has sometimes to be supplied, e.g. आपो अग्निम् यशसः सं हि पूर्वीः, ‘for many glorious waters surrounded Agni’; it is sometimes prefixed to nouns in the sense of 2. सम, ‘same’; cf. समर्थ), RV. &c.;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम् {vI.v} {c1c} P. (समति) 1 To be confused or agitated. --2 Not to be confused or agitated. {vII.v} {c10c} U. (समयति-ते) To be agitated.
सम् ind. 1 As a prefix to verbs and verbal derivatives it means (a) with, together with, together; as in संगम्, संभाषण, संधा, संयुज् &c. (b) Sometimes it intensifies the meaning of the simple root, and may be translated by ‘very, quite, greatly, thoroughly, very much’; संतुष्, संतोष, संन्यस्, संन्यास, संताप &c. (c) It also expresses completeness, perfection, or beauty. --2 As prefixed to nouns to form comp. it means ‘like, same, similar,’ as in समर्थ. --3 Sometimes it means ‘near’, ‘before’; as in समक्ष. --4 In the Vedas it is sometimes used as a [] separable preposition (with instr.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम् अव्य० सो--वा० कमु । १ सम्यगर्थे २ प्रकर्षे ३ सङ्गतौ ४ शोभने शब्दच० । ५ समुच्चये हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्, व्य, समार्थः । प्रकृष्टार्थः । सङ्गतः । शोभनः । इति शब्दरत्नावली ॥ समुच्चयः । इति हेम- चन्द्रः ॥ चतुर्थोपसर्गः । इति व्याकरणम् ॥ अस्यार्थविशेषाः संशब्दे द्रष्टव्याः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सम्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असमःसम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | असम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असमः 📚 ➤ नहीं घबड़ाना, एक समान रहना
संस्कृत: अवैकल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सम् 📚दे॰ 'सं'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें